Καλλονή σε κίνδυνο: Γιατί το αντιπλημμυρικό καθυστερεί και ποιος φταίει πραγματικά
Η Καλλονή έχει μάθει να ζει με τον φόβο του νερού. Και χθες βράδυ - κακοκαιρία Adel - η ίδια αγωνία: θα κρατήσουν τα αναχώματα; Θα αντέξει ο Τσικνιάς; Θα ξαναπνιγεί ο κάμπος; Και κάθε φορά που ο ουρανός μαυρίζει, η ιστορία επαναλαμβάνεται — σαν κακογραμμένο σίκουελ που όμως πληρώνουν οι ίδιοι άνθρωποι.
Και όλοι ρωτούν το αυτονόητο: τι γίνεται επιτέλους με το περίφημο αντιπλημμυρικό της Καλλονής; Η απάντηση δεν είναι ούτε απλή ούτε ευχάριστη. Αλλά είναι ώρα να ειπωθεί ξεκάθαρα. Και σίγουρα οι πολίτες δεν έβγαλαν συμπέρασμα με τις συνεντεύξεις τύπου.
Το έργο δεν είναι “ένα αντιπλημμυρικό”. Είναι τέσσερις ποταμοί και ένα ολόκληρο λεκανοπέδιο
Όταν μιλάμε για το «αντιπλημμυρικό της Καλλονής», στην πραγματικότητα δεν μιλάμε για ένα έργο σε ένα ποτάμι. Μιλάμε για ολόκληρο το υδρολογικό σύστημα του λεκανοπεδίου: τον Τσικνιά, τον Αχέρωνα, την Ποταμιά, τον Ταξιάρχη στα Παράκοιλα, τα ρέματα και τις απορροές που κατεβάζουν νερό από τις πλαγιές και το στέλνουν να απλωθεί στον κάμπο και στη Σκάλα.
Η βασική μελέτη που έχει ενταχθεί στο ΠΕΠ Βορείου Αιγαίου φέρει τον τίτλο «Εκπόνηση μελετών αντιπλημμυρικών έργων ΔΕ Καλλονής Δήμου Δυτικής Λέσβου» και υπογράφηκε, όπως έχει καταγραφεί, στις 18 Οκτωβρίου 2022. Παρ’ όλα αυτά, δύο και πλέον χρόνια μετά, δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί. Ο ίδιος ο Δήμαρχος Δυτικής Λέσβου έχει μιλήσει δημόσια για οικονομικά προβλήματα του μελετητή και καθυστερήσεις που δεν επέτρεψαν να προχωρήσει το έργο στον προγραμματισμένο χρόνο.
Στον επίσημο κατάλογο πράξεων του ΠΕΠ Βορείου Αιγαίου, η πράξη για τις μελέτες της Καλλονής εμφανίζεται ακόμη σε στάδιο «προετοιμασίας/υλοποίησης», με σαφές μήνυμα ότι βρισκόμαστε ακόμη στο στάδιο των χαρτιών, των εγκρίσεων και των διορθώσεων, πολύ πριν δούμε μηχανήματα να δουλεύουν στην κοίτη.
Με απλά λόγια: το «έργο» σήμερα είναι ένα σύνολο μελετών που παλεύουν να ωριμάσουν. Και πριν αυτές ολοκληρωθούν, κανένα σοβαρό, δομικό αντιπλημμυρικό δεν μπορεί να ξεκινήσει.
Δύο φορείς, δύο διαφορετικές προσεγγίσεις – ένα έργο μπλοκαρισμένο στη μέση
Στην καρδιά του προβλήματος βρίσκεται ο τρόπος που μοιράστηκαν ρόλοι και ευθύνες. Από τη μία πλευρά, ο Δήμος Δυτικής Λέσβου έχει τον θεσμικό ρόλο του δικαιούχου για τις μελέτες του μεγάλου έργου, μέσω ΕΣΠΑ. Από την άλλη, η Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου κινήθηκε νωρίτερα και ανεξάρτητα, εκπονώντας μελέτη για την «αντιπλημμυρική προστασία της πεδινής κοίτης του Τσικνιά», δηλαδή για το τελευταίο, κρίσιμο κομμάτι πριν τις εκβολές, εκεί όπου κάθε φορά η Σκάλα Καλλονής ζει τον εφιάλτη.
Η περιφερειακή μελέτη συνοδεύτηκε από Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων και μπήκε στη θεσμική διαδικασία γνωμοδοτήσεων. Σε αυτό το σημείο παρενέβη ο Δήμος με αρνητική γνωμοδότηση, υποστηρίζοντας ότι η προσέγγιση της Περιφέρειας είναι αποσπασματική, ότι εστιάζει μόνο στην πεδινή κοίτη και δεν ενσωματώνει τον συνολικό σχεδιασμό του Δήμου για όλο το λεκανοπέδιο αλλά και το υπό κατασκευή φράγμα του Τσικνιά.
Τυπικά, ο Δήμος άσκησε ένα δικαίωμα: είπε «όχι» σε μια μελέτη που θεώρησε ανεπαρκή και εκτός στρατηγικού πλαισίου. Ουσιαστικά, όμως, το «όχι» αυτό είχε συνέπεια να παγώσει η διαδικασία: ο φάκελος της Περιφέρειας έμεινε να περιμένει στις υπηρεσίες της Αποκεντρωμένης Διοίκησης, ενώ η μεγάλη μελέτη του Δήμου δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί. Στη δημόσια συζήτηση οι τόνοι ανέβηκαν. Από τη μια πλευρά η Περιφέρεια μίλησε για καθυστερήσεις και αδράνεια «αρμόδιων φορέων» με ονομαστική αναφορά στο αντιπλημμυρικό της Καλλονής· από την άλλη πλευρά ο Δήμος κατηγόρησε την Περιφερειακή Αρχή ότι είναι «παραπληροφορημένη» ως προς την πραγματική εικόνα και τον σχεδιασμό.
Έτσι, αντί να υπάρχει ένας ενιαίος, κοινός σχεδιασμός ανάμεσα στους δύο βασικούς υπεύθυνους –Δήμο και Περιφέρεια– που θα έτρεχε συντονισμένα προς την ίδια κατεύθυνση, δημιουργήθηκαν δύο παράλληλα, ασυντόνιστα project. Και κάπου ανάμεσα σε αυτά τα δύο, χάθηκε πολύτιμος χρόνος.
Οι πλημμύρες όμως δεν περιμένουν τις γνωμοδοτήσεις
Στις 11 Νοεμβρίου 2025, η Καλλονή και η Σκάλα βρέθηκαν ξανά στο μάτι της κακοκαιρίας. Μέσα σε λίγες ώρες, σύμφωνα με τα ρεπορτάζ πανελλαδικών και τοπικών ΜΜΕ, ο Τσικνιάς υπερχείλισε, έσπασε σε τουλάχιστον δύο σημεία, ο Αχέρωνας επίσης βγήκε από την κοίτη του, και ολόκληρο το λεκανοπέδιο μετατράπηκε σε μια θολή, καφέ λίμνη.
Σπίτια πλημμύρισαν, επιχειρήσεις στη Σκάλα γέμισαν νερά και λάσπες, ψυγεία και εμπορεύματα καταστράφηκαν, καλλιέργειες πνίγηκαν κάτω από το νερό, ζώα χάθηκαν. Οι εικόνες από τις κάμερες και τα κινητά έδειχναν αυτοκίνητα σχεδόν βυθισμένα, δρόμους που είχαν μετατραπεί σε ποτάμια, κατοίκους να παλεύουν να σώσουν ό,τι μπορούσε να σωθεί μέσα στη νύχτα.
Δεν ήταν η πρώτη φορά. Το ιστορικό είναι βαρύ: δημοσιεύματα θυμίζουν πλημμύρες στον κάμπο της Καλλονής ήδη από το 1931, με επαναλαμβανόμενα επεισόδια τα επόμενα χρόνια, πνιγμούς ζώων, καταστροφές σε περιουσίες, αγωνία κάθε φορά που ο ουρανός «άνοιγε».
Οι κάτοικοι το λένε πια ξεκάθαρα: αυτό που ζούμε δεν είναι ένα «ακραίο φαινόμενο» της στιγμής, αλλά μια ιστορία που επαναλαμβάνεται. Κι αυτή η ιστορία έχει πλέον ονοματεπώνυμο – Τσικνιάς – και μία σταθερά: κάθε φορά που το ποτάμι δεν χωράει το νερό, ο λογαριασμός περνάει στους ανθρώπους του κάμπου.
Τα πρόχειρα μπαλώματα και η αίσθηση ότι “σβήνουμε φωτιές με κουβά”
Αμέσως μετά την καταστροφή, οι υπηρεσίες κινητοποιήθηκαν. Μηχανήματα μπήκαν στον Τσικνιά για να ενισχύσουν τα σημεία όπου έσπασαν τα αναχώματα, να ρίξουν υλικά, να «δέσουν» όσο γίνεται καλύτερα τις πληγές της κοίτης. Παράλληλα, ξεκίνησε η διαδικασία καταγραφής των ζημιών, με τον Δήμο και την Περιφέρεια να ανακοινώνουν πλαίσια στήριξης για επιχειρήσεις, αγρότες και κατοίκους.
Ανακοινώθηκαν ημερομηνίες και σημεία υποβολής αιτήσεων για τους πληγέντες· συγκεκριμένα, όπως αναφέρει η σχετική ανακοίνωση του Δήμου, οι παραγωγοί που δεν είχαν προλάβει να καταθέσουν τα χαρτιά τους κλήθηκαν να απευθυνθούν στο ΚΕΠ Καλλονής το διάστημα 21–25 Νοεμβρίου, με συγκεκριμένα δικαιολογητικά και διαδικασίες.
Όλα αυτά είναι αναγκαία. Δεν είναι όμως στρατηγική, είναι πυρόσβεση. Οι παρεμβάσεις στα αναχώματα έχουν χαρακτήρα «επείγοντος έργου» για να σωθεί ό,τι σώζεται πριν από την επόμενη βροχή. Δεν αλλάζουν τη γεωμετρία της κοίτης, δεν αντιμετωπίζουν τα χρόνια προβλήματα στενώσεων, φερτών υλικών, καλαμιών και δέντρων, δεν απαντούν στο ερώτημα αν ο Τσικνιάς μπορεί να διαχειριστεί τον όγκο νερού που κατεβαίνει από όλη τη λεκάνη.
Αυτή η διπλή πραγματικότητα –από τη μια τα «μπαλώματα» στο πεδίο και από την άλλη οι εκκρεμείς μελέτες στα γραφεία– δημιουργεί στους πολίτες την αίσθηση ότι το κράτος και η αυτοδιοίκηση απλώς σβήνουν φωτιές με κουβάδες, χωρίς να στήνουν ποτέ ένα σταθερό, ανθεκτικό σύστημα διαχείρισης του κινδύνου.
Το ρολόι του ΕΣΠΑ χτυπάει και το έργο κινδυνεύει να μην χωρέσει στον χρόνο
Παράλληλα με τη μάχη στο πεδίο, υπάρχει ένα δεύτερο ρολόι που τρέχει αμείλικτα: το ρολόι του ΕΣΠΑ 2021–2027. Όπως προκύπτει από τα επίσημα στοιχεία του ΠΕΠ Βορείου Αιγαίου, η πράξη για τις μελέτες του αντιπλημμυρικού της Καλλονής είναι ενταγμένη με συγκεκριμένο προϋπολογισμό, αλλά ακόμη σε φάση προετοιμασίας.
Στη δημόσια συνέντευξη που έδωσε η Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου, ο Εκτελεστικός Γραμματέας και υπηρεσιακά στελέχη της Διαχειριστικής Αρχής μίλησαν με σπάνια ευθύτητα: παραδέχθηκαν ότι, με βάση τα σημερινά δεδομένα, είναι «πολύ δύσκολο» το αντιπλημμυρικό της Καλλονής να ολοκληρωθεί εντός της τρέχουσας προγραμματικής περιόδου. Εξήγησαν ότι μόνο η υλοποίηση ενός τέτοιου έργου μπορεί να απαιτήσει από δυόμισι έως τέσσερα χρόνια, χωρίς να λογαριάζονται τυχόν εμπλοκές, προσφυγές ή τεχνικά απρόοπτα.
Αν συνυπολογίσουμε ότι οι μελέτες δεν έχουν ακόμη ολοκληρωθεί και ότι η δημοπράτηση, η ανάθεση και η υπογραφή σύμβασης –το κλασικό chain μιας δημόσιας επένδυσης– δύσκολα θα κλείσουν πριν το 2027, προκύπτει ένα σκληρό σενάριο: το έργο κινδυνεύει να μην χωρέσει χρονικά μέχρι τη λήξη του ΕΣΠΑ το 2030. Τότε, είτε θα μείνει ημιτελές και θα απαιτηθεί εθνική συμμετοχή για να ολοκληρωθεί, είτε θα χαθεί οριστικά η ευκαιρία χρηματοδότησης.
Με εταιρικούς όρους, μιλάμε για ένα έργο υψηλού ρίσκου ως προς το «χρονικό ορίζοντα υλοποίησης». Και όσο δεν υπάρχει ξεκάθαρο, κοινό πλάνο επιτάχυνσης, τόσο αυτός ο κίνδυνος μεγαλώνει.
Ο ασυντόνιστος σχεδιασμός ως μόνιμη παθογένεια – και το τίμημα για τους πολίτες
Η υπόθεση της Καλλονής είναι ένα ζωντανό παράδειγμα για το πώς ο ασυντόνιστος σχεδιασμός μπορεί να μεταφραστεί σε πραγματικό, καθημερινό κόστος για τους πολίτες. Από τη μία πλευρά, η ιστορία των πλημμυρών στην περιοχή δεν είναι κάτι νέο: ρεπορτάζ και αρχειακές αναφορές θυμίζουν ότι ο Τσικνιάς και τα νερά του λεκανοπεδίου έχουν πλημμυρίσει τον κάμπο επανειλημμένα, από τη δεκαετία του ’30 μέχρι σήμερα.
Από την άλλη, η εικόνα των τελευταίων ετών είναι μια ακολουθία απόσπασματικών κινήσεων: καθαρισμοί ρεμάτων που καθυστερούν ή γίνονται χωρίς συνολικό σχεδιασμό, μελέτες που δεν «κουμπώνουν» μεταξύ τους, αντιπαραθέσεις ανάμεσα σε Δήμο και Περιφέρεια, υπηρεσίες που λειτουργούν με διαφορετικές ταχύτητες. Όλα αυτά συνθέτουν ένα περιβάλλον όπου κανείς δεν έχει την πλήρη ιδιοκτησία του προβλήματος, ενώ όλοι έχουν από λίγο την ευθύνη.
Για τον κάτοικο της Σκάλας ή του κάμπου αυτή η συζήτηση μοιάζει πολυτέλεια. Εκείνος βλέπει μόνο ότι, κάθε λίγα χρόνια, το σπίτι του, το μαγαζί του ή το μαντρί του κινδυνεύουν. Ότι τα ασφαλιστικά συμβόλαια γίνονται πιο ακριβά ή δεν τον καλύπτουν. Ότι οι αποζημιώσεις –όταν έρθουν– έρχονται πάντα μετά τη ζημιά και ποτέ πριν, με τη μορφή ουσιαστικής πρόληψης. Κι έτσι χτίζεται σιγά-σιγά μια βαθιά δυσπιστία απέναντι σε κάθε νέα ανακοίνωση για «μεγάλο έργο», «ολοκληρωμένη παρέμβαση» και «θωράκιση της περιοχής».
Τι πρέπει να γίνει τώρα – όχι στην επόμενη προγραμματική περίοδο
Αν κάτι δείχνει καθαρά η κακοκαιρία του Νοεμβρίου, είναι ότι το ζήτημα του αντιπλημμυρικού της Καλλονής δεν αντέχει άλλη μετάθεση στο μέλλον. Χρειάζεται, πριν από όλα, ένα πολιτικό και τεχνικό restart: Δήμος Δυτικής Λέσβου και Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου οφείλουν να συμφωνήσουν σε έναν ενιαίο οδικό χάρτη, όπου οι μελέτες του Δήμου, η περιφερειακή μελέτη για την πεδινή κοίτη και το φράγμα του Τσικνιά θα αντιμετωπίζονται ως τμήματα ενός και μόνο συστήματος, όχι ως ξεχωριστά έργα με διαφορετική λογική.
Αυτό σημαίνει πρακτικά ξεκάθαρα χρονοδιαγράμματα για την ολοκλήρωση των μελετών, τα οποία να ανακοινωθούν δημόσια και να παρακολουθούνται θεσμικά. Σημαίνει επίσης ότι, παράλληλα με τις μεγάλες μελέτες, πρέπει να τρέξουν μικρότερες, αλλά στοχευμένες παρεμβάσεις: έξυπνοι καθαρισμοί με σεβασμό στο περιβάλλον, ενίσχυση κρίσιμων γεφυρών και διατομών, απομάκρυνση σημείων συμφόρησης που πολλαπλασιάζουν τον κίνδυνο.
Την ίδια στιγμή, το κεντρικό κράτος δεν μπορεί να μένει θεατής. Αν επιβεβαιωθεί ότι το έργο δεν προλαβαίνει την τρέχουσα προγραμματική περίοδο, τότε η κυβέρνηση οφείλει να δεσμευτεί ότι θα καλύψει με εθνικούς πόρους το κενό, ώστε να μην μείνει ημιτελές ένα κρίσιμο έργο για την ασφάλεια ολόκληρης περιοχής. Το να χαθεί οριστικά η χρηματοδότηση ή να μείνουν στη μέση οι παρεμβάσεις δεν θα ήταν απλώς διαχειριστικό λάθος· θα ήταν στρατηγική αποτυχία.
Σε τελική ανάλυση, το διακύβευμα δεν είναι ένα ακόμη έργο σε έναν πίνακα του ΕΣΠΑ. Είναι αν οι κάτοικοι της Καλλονής και της Σκάλας θα συνεχίσουν να ζουν με τον φόβο ότι, κάθε φορά που ο ουρανός σκοτεινιάζει, μπορεί να γυρίσουν στο σπίτι τους και να το βρουν μέσα στη λάσπη.
Τονίζουμε το αυτονόητο... Η Καλλονή δεν ζητάει χάρη. Ζητάει το αυτονόητο: να μη φοβάται κάθε φορά που συννεφιάζει.
Όταν τα νερά κατεβαίνουν από τον Ταξιάρχη, τον Αχέρωνα, την Ποταμιά και τον Τσικνιά, δεν κοιτάνε ούτε αρμοδιότητες ούτε πολιτικές διαφορές. Κοιτάνε μόνο προς τη Σκάλα. Και μέχρι να υπάρξει πραγματική αντιπλημμυρική θωράκιση, η ιστορία θα ξαναγραφτεί. Με τις ίδιες εικόνες. Με τους ίδιους ανθρώπους. Με τις ίδιες ζημιές. Κι αυτό, πια, δεν είναι απλώς αμέλεια. Είναι αδικία.
