Ευάγγελος Παυλής: Το Τοπίο της Λέσβου: Υλικές, Συμβολικές και Βιωματικές Συνιστώσες ενός Νησιωτικού Παλίμψηστου
Προδημοσίευση από το «ΛΕΣΒΙΑΚΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ 2026. Γράμματα – Τέχνες – Πολιτισμός» του Παναγιώτη Σκορδά.
Ευάγγελος Παυλής: Το Τοπίο της Λέσβου: Υλικές, Συμβολικές και Βιωματικές Συνιστώσες ενός Νησιωτικού Παλίμψηστου
(…), ( απόσπασμα από εκτενές άρθρο)
Η Λέσβος συνιστά ένα πολυδιάστατο τοπίο-παλίμψηστο, όπου υλικότητα, συμβολικότητα και βιωματικότητα συνυφαίνονται διαμορφώνοντας την ταυτότητά του.
Η υλικότητα εκφράζεται στη γεωμορφολογία, τους κόλπους, τους ελαιώνες, τους υγροτόπους και τις αγροτικές κατασκευές, αποτυπώνοντας αιώνες ιστορίας και παραγωγικών προτύπων, ενώ αρχαιολογικοί χώροι, κάστρα και νεοκλασικά κτήρια λειτουργούν ως φορείς συλλογικής μνήμης.
Η συμβολικότητα αναδύεται από μύθους, θρύλους, τοπωνύμια, θρησκευτικούς χώρους και προσωπικότητες των γραμμάτων και των τεχνών, ενώ οι πολιτισμικές πρακτικές των κατοίκων ενισχύουν τις αισθητικές διαστάσεις, καλλιεργούν την αίσθηση του ανήκειν και αναδεικνύουν τη Λεσβιακή ύπαιθρο ως χώρο αισθητικής, πολιτισμικής και κοινωνικής αξίας.
Η βιωματικότητα ενεργοποιεί τις αισθήσεις και την καθημερινή εμπειρία, μέσω υπαίθριων δραστηριοτήτων, φεστιβάλ και αγροτικών πρακτικών, μετατρέποντας το τοπίο σε πολυαισθητηριακό και συνεχώς ανανεούμενο πεδίο εμπειρίας.
Σήμερα, το λεσβιακό τοπίο αντιμετωπίζει ποικίλες προκλήσεις, που απειλούν την ποιότητα και την ταυτότητά του: εγκατάλειψη γεωργικών εκτάσεων, έλλειψη ολοκληρωμένων χωροταξικών σχεδιασμών, πιέσεις από τον μαζικό τουρισμό, εκτός σχεδίου δόμηση, περιβαλλοντική υποβάθμιση και ανεπαρκής διαχείριση υποδομών, ενώ υπάρχουν και σχέδια για μεγάλης κλίμακας επενδύσεις ασύμβατες με την κλίμακά του.
Η χρησιμοθηρική εκμετάλλευση συχνά επισκιάζει τις πολιτισμικές και κοινωνικές του διαστάσεις, υποβαθμίζοντας την αντίληψή του ως σύνθετης οικολογικής και πολιτισμικής οντότητας (Pavlis, 2025, Mitchell, 2008). Οι κάτοικοι επανανακαλύπτουν σήμερα τα τοπία τους, μέσα από δραστηριότητες αναψυχής, αλλά και από την εξάπλωση της εξοχικής-περιστασιακής κατοικίας. Καλούνται να υπερβούν τις διαστρεβλωμένες αναπαραστάσεις της τουριστικής βιομηχανίας και να προστατεύσουν τα τοπία τους -όχι ως τυποποιημένους «ουτοπικούς παραδείσους», αλλά ως φορείς ιδιαίτερων μορφών, αξιών και σημασιών- καλλιεργώντας μια τοπιακή συνείδηση (Terkenli & Pavlis, 2012).
Παρά τις προκλήσεις, αναπτύσσονται τάσεις επανασύνδεσης των Λέσβιων με τα τοπία τους, που ενισχύουν ιδέες, αισθήσεις και εμπειρίες και προάγουν μια βιώσιμη ανάπτυξη. Μέσα από τη συνδυασμένη αξιοποίηση υλικότητας, συμβολικότητας και βιωματικότητας, το λεσβιακό τοπίο μπορεί να αναδειχθεί ως «χώρος ζωής» (Wylie, 2007) και να νοηθεί ταυτόχρονα ως μορφή, λειτουργία, εικόνα, ιδέα και αξία. Διότι αποτελεί θεραπευτικό μέσο, αποθήκη συλλογικής μνήμης, παλίμψηστο και ιστορικό αρχείο, αλλά και αρένα αλληλεπιδράσεων φύσης και κουλτούρας, βιώματος και αναπαράστασης, ενώ ταυτόχρονα λειτουργεί ως σύμβολο, ιδεώδες, μυστήριο και τελετουργία.
Μέσα από αυτή την ολοκληρωμένη προσέγγιση, το τοπίο της Λέσβου εμφανίζεται όχι ως απλός γεωγραφικός χώρος, αλλά ως ζωντανός, πολυδιάστατος φορέας πολιτισμικής, αισθητικής και βιωματικής σημασίας και αξίας –ικανός να εμπνέει, να διδάσκει και να ενώνει τις κοινότητες με τις ρίζες, τη μνήμη και τον τόπο τους.
ΣΗΜ: Το «Λεσβιακό Ημερολόγιο 2026. Γράμματα – Τέχνες – Πολιτισμός» του Παναγιώτη Σκορδά, ο 16ος τόμος της σειράς, με πάνω από 500 σελίδες και εξώφυλλο του διεθνούς καταξιωμένου Λέσβιου εικαστικού Αριστείδη Πατσόγλου, θα κυκλοφορήσει στις αρχές Δεκεμβρίου στα βιβλιοπωλεία της Μυτιλήνης και στο βιβλιοπωλείο ΜΕΝΑΝΔΡΟΣ (Ιπποκράτους 44) στην Αθήνα.
