Τακλαμακάν vs Λέσβος: εκεί η έρημος αποκτά σχέδιο, εδώ το οικοσύστημα μπαίνει σε δοκιμασία

Η έρημος Τακλαμακάν, μία από τις πιο αφιλόξενες περιοχές του πλανήτη, παρουσιάζεται τα τελευταία χρόνια από τη διεθνή βιβλιογραφία και μεγάλα ΜΜΕ ως ένα πεδίο εφαρμογής μεγάλης κλίμακας περιβαλλοντικής μηχανικής. Όχι επειδή «πρασίνισε», αλλά επειδή επιχειρήθηκε κάτι πολύ πιο δύσκολο: η σταθεροποίηση ενός ακραίου οικοσυστήματος με όρους ανθεκτικότητας.

Η ουσία του κινεζικού εγχειρήματος δεν βρίσκεται στις εντυπωσιακές εκτάσεις ή στους αριθμούς που συχνά διογκώνονται επικοινωνιακά. Βρίσκεται στη μεθοδολογία: πρώτα έδαφος, μετά νερό, μετά βλάστηση, και μόνο αφού αυτά λειτουργήσουν, ενέργεια και υποδομές. Πρόκειται για μια ιεράρχηση που έχει σημασία να διαβαστεί προσεκτικά — ιδιαίτερα αν τη συγκρίνει κανείς με όσα συμβαίνουν σήμερα στη Λέσβο.

Η επιστημονική βάση: γιατί «δένουν» πρώτα την άμμο

Στην Τακλαμακάν εφαρμόστηκαν τεχνικές χαμηλής τεχνολογίας αλλά υψηλής αποτελεσματικότητας, όπως τα πλέγματα άχυρου (straw checkerboards), τα οποία μειώνουν την ταχύτητα του ανέμου, περιορίζουν τη μετακίνηση της άμμου και συγκρατούν υγρασία στο έδαφος. Δημιουργείται έτσι ένα στοιχειώδες μικροκλίμα που επιτρέπει τη ριζοβολία ανθεκτικών φυτών.

Το κρίσιμο σημείο είναι ότι η παρέμβαση δεν αγνόησε τον περιοριστικό παράγοντα: το νερό. Οι φυτεύσεις υποστηρίχθηκαν μόνο όπου υπήρχε δυνατότητα ελεγχόμενης άρδευσης, με αντλίες και στάγδην συστήματα, και όχι αδιάκριτα. Η ενέργεια — κυρίως ηλιακή — μπήκε συμπληρωματικά, όχι ως αυτοσκοπός.

Αυτό το μοντέλο, με όλες τις επιμέρους αδυναμίες και τις υπερβολές της κρατικής αφήγησης, έχει ένα αδιαμφισβήτητο χαρακτηριστικό: ξεκινά από τη φέρουσα ικανότητα του οικοσυστήματος.

Η Λέσβος: ένα νησί χωρίς έρημο, αλλά με πραγματικό κίνδυνο ερημοποίησης

Η Λέσβος δεν είναι έρημος. Είναι όμως ένα νησί που βρίσκεται ήδη σε καθεστώς υδατικού στρες. Η κήρυξη των Δήμων Μυτιλήνης και Δυτικής Λέσβου σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης λόγω λειψυδρίας δεν ήταν ακραίο σενάριο, αλλά διοικητική πράξη βασισμένη σε πραγματικά δεδομένα.

Ταυτόχρονα, η επιστημονική χαρτογράφηση κινδύνου ερημοποίησης στην Ελλάδα κατατάσσει περιοχές του Αιγαίου — και τη Λέσβο — σε ζώνες αυξημένης ευπάθειας, λόγω:

• περιορισμένων υδατικών αποθεμάτων,
• υψηλών απωλειών στα δίκτυα ύδρευσης,
• πίεσης σε εδάφη και βλάστηση,
• κλιματικής μεταβολής με μεγαλύτερη διάρκεια ξηρών περιόδων.

Με απλά λόγια: η Λέσβος δεν αντέχει περιβαλλοντικά λάθη μεγάλης κλίμακας.

Το ενεργειακό παράδοξο: επενδύσεις χωρίς υδατική στρατηγική

Κι όμως, την ίδια στιγμή που το νησί παλεύει να εξασφαλίσει επάρκεια νερού για κατοίκους και πρωτογενή τομέα, βρίσκεται στο επίκεντρο σχεδιασμών για εκτεταμένες ενεργειακές επενδύσεις: ανεμογεννήτριες βιομηχανικής κλίμακας, φωτοβολταϊκά πάρκα και διασυνδέσεις που μετατρέπουν το Βόρειο Αιγαίο σε ενεργειακό διάδρομο.

Το πρόβλημα δεν είναι οι Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας καθεαυτές. Το πρόβλημα είναι η απουσία ολοκληρωμένης προσέγγισης:

• Δεν προηγείται μια σαφής αποτίμηση της φέρουσας ικανότητας του τοπίου.
• Δεν εντάσσεται η ενέργεια σε έναν συνολικό σχεδιασμό νερού, γης και παραγωγής.
• Δεν αξιολογούνται επαρκώς οι σωρευτικές επιπτώσεις πολλών έργων μαζί.

Έτσι δημιουργείται ένα παράδοξο: ένα νησί με λειψυδρία καλείται να «φιλοξενήσει» επενδύσεις που μετασχηματίζουν το τοπίο, χωρίς πρώτα να έχει διασφαλίσει τον πιο βασικό πόρο του.

Το μάθημα της σύγκρισης

Η αντιπαραβολή με την Τακλαμακάν δεν γίνεται για να εξιδανικευτεί η Κίνα ούτε για να δαιμονοποιηθεί η ενέργεια. Γίνεται για να αναδειχθεί κάτι απλό αλλά θεμελιώδες:

Στην έρημο, το σχέδιο ξεκίνησε από το νερό και το έδαφος.
Στη Λέσβο, το σχέδιο μοιάζει να ξεκινά από τα MW.

Και αυτό είναι επιστημονικά, περιβαλλοντικά και κοινωνικά επικίνδυνο.

Τι λείπει πραγματικά από τη Λέσβο

Αν η Λέσβος θέλει να μιλήσει σοβαρά για «πράσινη μετάβαση», χρειάζεται:

• μετρήσιμη μείωση απωλειών στα δίκτυα ύδρευσης,
• στρατηγική εξοικονόμησης και επαναχρησιμοποίησης νερού,
• χωροταξικό σχεδιασμό ΑΠΕ με οικολογικά όρια,
• σύνδεση ενέργειας με την τοπική παραγωγή και όχι μόνο με εξαγωγή ισχύος.

Χωρίς αυτά, ο κίνδυνος δεν είναι η «ανάπτυξη». Είναι η σιωπηρή υποβάθμιση ενός τόπου που ήδη δοκιμάζεται.

Η Τακλαμακάν μας θυμίζει ότι ακόμη και η έρημος μπορεί να αντιμετωπιστεί με σχέδιο.
Η Λέσβος, αντίθετα, κινδυνεύει να αποδείξει ότι ένας ζωντανός τόπος μπορεί να υποβαθμιστεί όταν το σχέδιο απουσιάζει.

Και αυτό είναι το πραγματικό ερώτημα που αξίζει να απαντηθεί — πριν χαθεί κι άλλος χρόνος.