Φωτιές, χοροί και παράδοση: Η Αγιάσος ζωντανεύει τον Κλήδονα στις 22 Ιουνίου
«Ανοίξιτι του κλήδουνα στ’ Αγιού Γιαννιού τη χάρη…»
Αναβιώνουμε τα έθιμα του άγιστρου και του κλήδονα
Ο Πολιτιστικός Καρναβαλικός Σύλλογος Αγιάσου «Ο Σάτυρος» αναβιώνει και φέτος τα παραδοσιακά έθιμα Άγιστρου (Κάψαλα) και Κλήδονα στην πλατεία
Δημαρχείου Αγιάσου την προσεχή Κυριακή, 22 Ιουνίου 2025 και ώρα 8 μ.μ.
Το πρόγραμμα των εκδηλώσεων έχει ως εξής:
• Πατινάδα στους κεντρικούς δρόμους του χωριού (αναχώρηση από Καμπούδι
7:00 και άφιξη στην Πλατεία Δημαρχείου στις 8 μ.μ.).
• Παίζουν τα Σαντούρια του Αναγνωστηρίου.
• Συμμετέχουν: Παιδικό Χορευτικό Τμήμα Αναγνωστηρίου Αγιάσου,
Χορευτικό Ενηλίκων Αναγνωστηρίου Αγιάσου, Χορευτικό Ενηλίκων
Εξωραϊστικού Εκπολιτιστικού Συλλόγου Ιππείου «Άγιος Προκόπιος».
• Ανάβουν οι φωτιές τ' Αι Γιαννιού.
• Μοιράζεται στον κόσμο τηγανόπιτα.
• Εκφωνούνται επίκαιροι στίχοι του κλήδονα.
• Κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης θα υπάρχει λαχειοφόρος αγορά. Η
κλήρωση θα γίνει στο τέλος της εκδήλωσης με δώρο ένα τριήμερο στο
ξενοδοχείο «Mais Studio» στα Βατερά.
ΣΥΝΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟΙ ΦΟΡΕΙΣ:
• ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΡΙΟ ΑΓΙΑΣΟΥ «Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ»
• ΕΞΩΡΑΪΣΤΙΚΟΣ ΕΚΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΦΠΕΙΟΥ «Ο ΑΓΙΟΣ ΠΡΟΚΟΠΙΟΣ»
ΧΟΡΗΓΟΙ ΓΙΟΡΤΗΣ:
• CAFE-SNACK BAR «ΚΙSΜΕΤ»
• ΜΑΪΣΤΡΕΛΛΗΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ & ΥΙΟΙ
Καλούμε τον κόσμο να τιμήσει με την παρουσία του τις εκδηλώσεις μας.
Λίγα λόγια για τα έθιμα
Τα λαϊκά έθιμα και οι δοξασίες που συνδέονται με τη γιορτή του Αι Γιαννιού στις 24 Ιουνίου έχουν προχριστιανική προέλευση και σχετίζονται με την κίνηση του ήλιου. Σε πολλά μέρη η μέρα αυτή ονομάζεται λιοτρόπι και η γιορτή τ’ Αι Γιαννιού τ’ Ηλ’τρουπιού, γιατί στο χριστιανικό εορτολόγιο τοποθετήθηκε πάνω στη θερινή τροπή του ήλιου. Στις 21 προς 22 Ιουνίου ο ήλιος φτάνει στο βορειότερο σημείο της τροχιάς του, πράγμα που για τους λαούς που κατοικούμε στο βόρειο ημισφαίριο σημαίνει ότι περνά από το πλησιέστερο σε μας σημείο, γι’ αυτό και οι μέρες είναι οι μεγαλύτερες του έτους. Στη συνέχεια ο ήλιος αρχίζει να τρέπεται προς το νοτιά οπότε οι μέρες αρχίζουν σταδιακά να μικραίνουν, μέχρι τις 24 Δεκεμβρίου, οπότε φτάνει ο ήλιος στο σημείο της χειμερινής τροπής του (χειμερινό ηλιοστάσιο), δηλαδή τρέπεται και πάλι προς το βορά και οι μέρες αρχίζουν να μεγαλώνουν.
Η χριστιανική εκκλησία ενσωμάτωσε την πορεία του ήλιου μέσα στην οργάνωση του δικού της χρόνου, χρησιμοποιώντας δυο μορφές : τον Χριστό και τον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο. Στη χειμερινή τροπή του ήλιου (στις 25 Δεκεμβρίου), τότε που το ηλιακό φως αρχίζει να αυξάνει, τοποθέτησε τη γέννηση του Χριστού. Στη θερινή τροπή του ήλιου (24 Ιουνίου), τότε που το φως αρχίζει να μειώνεται, τοποθέτησε το Γενέθλιο του Ιωάννη του Προδρόμου. Στις ισημερίες, εαρινή και φθινοπωρινή, δηλαδή στα άλλα δύο κρίσιμα σημεία της ηλιακής τροχιάς, τοποθέτησε αντίστοιχα τη Σύλληψη του Χριστού (Ευαγγελισμός της Θεοτόκου, στις 25 Μαρτίου) και τη Σύλληψη του Ιωάννη του Προδρόμου (στις 23 Σεπτεμβρίου). Όπως λέει κι ο λαός μας, ο Χριστός κι ο Αι Γιάννης ο Πρόδρομος βαστούν τον κόσμο και την αλήθεια. Γιατί ο ήλιος είναι για τον πλανήτη μας η πηγή της ζωής και της αλήθειας, αφού όλα φανερώνονται μέσα στο φως (ουδέν κρυπτόν υπό τον ήλιον!).
Η κίνηση αυτή ονομάζεται τροπή του ήλιου, δηλαδή λιοτρόπι στη γλώσσα του λαού μας.
Τα έθιμα της γιορτής χωρίζονται σε δυο κατηγορίες. Σ’ αυτά που συμβολίζουν τον ήλιο αναπαράγοντας τη μορφή του στη γη όπως οι φωτιές του Αι Γιαννιού, τα λεγόμενα στην Αγιάσο «Κάψαλα» ή «Άγιστρου» που γινόταν στις 23 Ιουνίου (παραμονή των Γενεθλίων του Ιωάννου Προδρόμου του Βαπτιστού). Το έθιμο να ανάβουν φωτιές είναι πανευρωπαϊκό, με πολλές όμως παραλλαγές από τόπο σε τόπο. Και στην Ελλάδα κάθε τόπος έχει τις δικές του συνήθειες, τόσο στο άναμμα όσο και στο πήδημα της φωτιάς. Η φωτιά έχει καθαρτικό και αποτρεπτικό περιεχόμενο, δηλαδή εξαγνίζει – καθαρίζει το σώμα και το πνεύμα και παράλληλα ξορκίζει – διώχνει το κακό. Εξού και η ονομασία άγιστρου, που ετυμολογείται από τη λέξη άγος = μίασμα, μόλυσμα και αγιστός-ή-όν = εξαγνισμένος-η-ο (άγιστρου = το διώξιμο, ο εξαγνισμός του μολύσματος).
Μια άλλη κατηγορία εθίμων είναι αυτά που αποσκοπούν στην αξιοποίηση της δύναμης του ήλιου, όπως οι διάφορες μαντικές πρακτικές, με κυρίαρχο τον «Κλήδονα».
Τις μέρες του θερινού ηλιοστασίου η αποκαλυπτική δύναμη του ήλιου είναι τόσο ισχυρή που – σύμφωνα με τη λαϊκή πίστη – γίνεται ικανή να φανερώνει ακόμα και τα μελλούμενα. Υπάρχουν κατά τόπους διάφορα είδη μαντικών πράξεων που γίνονται την παραμονή ή ανήμερα της γιορτής του Αι Γιαννιού. Το πιο γνωστό μαντικό έθιμο ωστόσο είναι ο κλήδονας. Η λέξη προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη «κληδών», που σημαίνει λέξεις ή φράσεις τυχαίες που ακούγονται κατά τη διάρκεια μαντικών τελετών και στις οποίες αποδίδεται έπειτα προφητική σημασία. Αυτά τα τυχαία προφητικά ακούσματα με την πάροδο του χρόνου έγιναν στιχάκια που διασώζονται μέχρι σήμερα από την προφορική λαϊκή μας παράδοση (τα λεγόμενα «λόγια του κλήδονα»).
Ποια έθιμα τηρούνταν στην Αγιάσο
Τα «Κάψαλα» ή «Άγιστρου» γινόταν στις 23 Ιουνίου, παραμονή των Γενεθλίων του Ιωάννου Προδρόμου του Βαπτιστού. Στα παλιά τα χρόνια, οι κοπέλες του χωριού μας ζητούσανε από τρεις Μαρίγιες, που οι πόρτες τους βλέπανε προς την Ανατολή, από μια χούφτα αλεύρι και κάνανε μια πίτα, τη ζυμώνανε, και περιμένανε το βράδυ το άγιστρο, για να τη ψήσουνε μέσα στη στάχτη. Προτού κοιμηθούν, τρώγανε από ένα κομμάτι πίτα και το υπόλοιπο το βάζανε κάτω από το προσκέφαλό τους για να δουν στον ύπνο τους τον αγαπητικό τους. Αυτό ήταν ένα είδος ονειρομαντείας. Την ίδια νύχτα ανοίγανε τα σεντούκια τους οι γυναίκες και κρεμούσανε στα παράθυρα τα ρούχα τους τα καλά και τα μεταξωτά, που δεν έκανε να τα βάζουνε σε μπουγάδα, για να τα δει το άστρο και να μην τα κατουρήσει τη νύχτα η γιουγλού και κιτρινίσουν ανεξίτηλα.
[Γιουγλού : έντομο που τρυπώνει στα μπαούλα και κατουρεί τα ρούχα, με αποτέλεσμα να κιτρινίσουν ανεξίτηλα. Ο Στρ. Χατζηγιάννης υποστηρίζει στο βιβλίο του «Ιδιωματικές λέξεις της Λέσβου, 1983»πως πρόκειται για την αρχαία Αέλλω (= δαιμονικό ταχύφτερο με θορυβώδικο πέταγμα), που ήταν μία απ’ τις Άρπυιες και πως ή λέξη προήλθε από την αρχαία λέξη η άελλα = άνεμος θορυβώδης ή απ’ τη λάμια Γέλλω. Ο Γ. Γιαννουλέλλης στο βιβλίο του «Νεοελληνικές ιδιωματικές λέξεις» πιθανολογεί πως η λέξη σχετίζεται με το τούρκικο yel = άνεμος, πνεύμα κακού.]
Πριν σκοτεινιάσει, μαζεύανε κλαδιά κυρίως από σκαμνιά. Άναβαν φωτιές στα τρίστρατα και τη στιγμή που η φωτιά ήταν φουντωμένη οι κοπέλες πηδούσαν τρεις φορές τη φωτιά κρατώντας με το ένα χέρι τους μια πέτρα στηριγμένη στο κεφάλι τους και με το άλλο τη σέλα της βράκας τους, μην τυχόν και καεί, και λέγανε :
Άγιστρου, παράγιστρου
πέτρα στου τσιφάλι σου
σίδηρου στη μέση σου
τσι σκατά στου φέσι σου.
Την ίδια μέρα γέμιζαν μια γραγούδα με το «αμίλητο» νερό και έριχναν μέσα διάφορα μικροαντικείμενα («ριζικά») που το καθένα απ’ αυτά το μελετούσαν στο όνομα μιας συγκεκριμένης κοπέλας. Σκέπαζαν τη γραγούδα με ένα κομμάτι πανί (συνήθως κόκκινο, σύμβολο του ήλιου), το έβαζαν μέσα σε ένα φούρνο και ξημερωνότανε.
Το πρωί της 24ης Ιούνη οι κοπέλες ανεβαίνανε πολύ νωρίς στο βουνό την ώρα που ξεπρόβαλε ο ήλιος και έβλεπαν τη σκιά τους. Όταν η σκιά έδειχνε μεγάλο κεφάλι σήμαινε μακροζωία, όταν έδειχνε μικρό σήμαινε γρήγορο θάνατο.
Την άλλη μέρα, το απόγευμα προς το βράδυ, στήνανε τον κλήδονα μέσα στη στράτα. Κουκουλώνανε μια γυναίκα με το χράμι για να μη βλέπει τα μπιχλιμπίδια που θα έβγαζε από τη γραγούδα. Οι κοπέλες, που κάθονταν γύρω – γύρω διπλοπόδι, λέγανε από ένα δίστιχο κι ύστερα έβγαζε η σκεπασμένη γυναίκα ένα αντικείμενο. Αυτό γινότανε μέχρι να τελειώσουνε τα ονοματισμένα αντικείμενα.
Το πρώτο τραγουδάκι, με το οποίο συνήθως ανοίγει ο κλήδονας είναι το εξής :
Ανοίξιτι του κλήδουνα στ’αγιού Γιαννιού τη χάρη
κι όποιου ‘νι καλορίζικο, τώρα θε να προβάλει.
Τα λαϊκά δίστιχα αποτελούσαν απάντηση στα προβλήματα που απασχολούσαν την κοπέλα, στο όνομα της οποίας είχε μελετηθεί το αντικείμενο. Απ’ τη σημασία τους κρινόταν η τύχη του κάθε κοριτσιού. Συνήθως, λέγανε ένα επαινετικό δίστιχο κι ύστερα ένα κοροϊδευτικό. Παράδειγμα :
Σαν τι τραγούδι να σου πω, πουλί μου να σ’ αρέσει
που ‘χεις αγγελικό κορμί και δαχτυλίδι μέση ;
Σα φουρουνιάσει η θάλασσα και βγούνε τα χταπόδια,
τότε θα παντρευτείς και συ με τα στραβά σου πόδια.
Μόλις τέλειωνε ο κλήδονας το νερό της γραγούδας το αδειάζανε οι κοπέλες και νίπτανε τα χέρια τους για να μην ιδρώνουν όταν κεντούσαν ή το έπιναν χωρίς όμως να το καταπιούν. Το κρατούσαν στο στόμα τους και περίμεναν να ακούσουν ένα όνομα ή να μάθουν το όνομα του πρώτου άνδρα που περνούσε εκείνη την ώρα. Έτσι, πίστευαν ότι το ίδιο όνομα θα έχει και ο άνδρας που θα παντρευτούν.
Την ίδια μέρα οι κοπέλες ζητούσαν να πληροφορηθούν και με άλλο τρόπο ποιο πρόσωπο θα παντρευτούν : παίρνανε σε ένα ποτήρι διαφανές νερό από τον κλήδονα ρίχνανε μέσα το ασπράδι από το αυγό και μάντευαν το επάγγελμα του άνδρα που θα έπαιρναν, από το σχήμα του ασπραδιού μέσα στο ποτήρι.
Τέλος, έπαιρναν τρία κουβάρια με κλωστή το ένα κόκκινη, το άλλο άσπρη και το τρίτο μαύρη. Τα έβαζαν κάτω από το προσκεφάλι τους και το πρωί που ξυπνούσαν με κλειστά μάτια έπιαναν ένα κουβάρι. Το κόκκινο σήμαινε πως θα παντρευόταν πλούσιο, το άσπρο φτωχό και το μαύρο χήρο.
