Τα Κανονιοστάσια του Καρά Τεπέ – Ένα χαμένο κεφάλαιο της Λεσβιακής Ιστορίας

Απόσπασμα από τη μελέτη του Θέμη Ελευθεριάδη στο “Λεσβιακό Ημερολόγιο 2026. Γράμματα – Τέχνες – Πολιτισμός”, επιμέλεια Παναγιώτη Σκορδά (κυκλοφορεί Δεκέμβριο 2025)

Στη βορειοανατολική είσοδο της Μυτιλήνης, εκεί όπου ο λόφος του Καρά Τεπέ αγναντεύει τη θάλασσα, κρύβεται μια σχεδόν λησμονημένη σελίδα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Θέμης Ελευθεριάδης, μέσα από μια σχολαστική, τεκμηριωμένη και φορτισμένη συναισθηματικά μελέτη, μας ξεναγεί στα Κανονιοστάσια του Καρά Τεπέ, τα μοναδικά δείγματα στρατιωτικής οχυρωματικής αρχιτεκτονικής της περιόδου της Γερμανικής Κατοχής στη Λέσβο.

Η έρευνά του, που δημοσιεύεται στο νέο «Λεσβιακό Ημερολόγιο 2026» του Παναγιώτη Σκορδά, αποτελεί όχι απλώς μια αρχιτεκτονική αποτύπωση, αλλά μια πράξη μνήμης. Ένα κάλεσμα να κοιτάξουμε ξανά το τοπίο της πόλης — εκεί όπου τα χαλάσματα κρύβουν αφηγήσεις ανθρώπων, αγγαρειών, φόβου και σιωπής.

Η αρχιτεκτονική των κανονιοστασίων

Τα πέντε γερμανικά κανονιοστάσια του Καρά Τεπέ, εγκατεστημένα σε σειρά μέσα σε κυκλικούς λιθόκτιστους θόλους, είχαν κατασκευαστεί για να προστατεύουν τη Μυτιλήνη από ενδεχόμενη επίθεση από τη θάλασσα ή τον αέρα.
Κάθε κυκλική φωλιά είχε διάμετρο περίπου 15,3 μέτρα, τοίχους πάχους 55 εκατοστών, ενισχυμένους εξωτερικά με στρώσεις χώματος και τσιμεντένια επίστεψη.
Στο κέντρο κάθε δομής υπήρχε τσιμεντένια εσχάρα-κλίνη, πάνω στην οποία τοποθετούνταν τα βαρέα γαλλικά πυροβόλα, λάφυρα από την περίφημη Γραμμή Μαζινό.

Οι Γερμανοί, αποχωρώντας τον Οκτώβριο του 1944, αφαίρεσαν τα κλείστρα από τα κανόνια για να τα καταστήσουν άχρηστα. Λίγο αργότερα, οι μεταπολεμικές αρχές τα κατέστρεψαν και τα πούλησαν ως παλιοσίδερα.
Το ατσάλι τους, σημειώνει ο Ελευθεριάδης, χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή πετρελαιοκινητήρων μηχανότρατων – μια πικρή ειρωνεία της ιστορίας: «όπλα πολέμου που έγιναν μηχανές βιοπορισμού».

Έργα υπό λήθη – και η πρόταση διάσωσης

Ο συγγραφέας καταγγέλλει, με ήρεμη αλλά αιχμηρή γραφή, τη σιωπή και αδράνεια της Πολιτείας απέναντι στη φθορά των κανονιοστασίων. Από το 2014, όπως υπενθυμίζει, έχει καταθέσει υπόμνημα προς την 8η Εφορεία Νεωτέρων Μνημείων, ζητώντας την κήρυξή τους ως Διατηρητέων Μνημείων.
Εννέα χρόνια μετά, τίποτε δεν έχει αλλάξει.
Ο λόφος που φιλοξένησε κάποτε τις πολεμικές εγκαταστάσεις, σήμερα φιλοξενεί εμπορικά κτήρια και δομές φιλοξενίας προσφύγων. Η Ιστορία, κυριολεκτικά, έχει καλυφθεί με τσιμέντο.

Για τον Ελευθεριάδη, τα κανονιοστάσια είναι τεκμήρια πολιτισμού.
«Αποτελούν ένα ακόμα κομμάτι από τη ζωή και το νεότερο παρελθόν αυτού του τόπου, γιατί διηγούνται την Ιστορία του», γράφει χαρακτηριστικά.
Η διάσωση και ανάδειξή τους θα έπρεπε να είναι υπόθεση συλλογική: όχι μόνο για λόγους ιστορικής συνέπειας, αλλά και γιατί αποτελούν σύμβολα μνήμης, τεχνογνωσίας και ανθρώπινου μόχθου.

Το δεύτερο μέρος της μελέτης – Η Ουτζά, το «Κακό Λαγκάδι» και η Βίλα Βοστάνη

Στο εκτενές υπόλοιπο της μελέτης, ο συγγραφέας επεκτείνει την έρευνά του στα λοιπά στρατιωτικά έργα της κατοχής γύρω από τη Μυτιλήνη:
την Ουτζά και την Πλάτη, όπου οι Γερμανοί είχαν στήσει κέντρα συντονισμού και ασκήσεων·
το «Κακό Λαγκάδι», γεμάτο ίχνη από αρχαία λατομεία και κατοχικά ναρκοπέδια·
και τέλος, την πυργωτή Βίλα Βοστάνη, που επιτάχθηκε ως διοικητήριο και περιβάλλεται ακόμη από πολυβολεία και περιτείχιση.

Η περιγραφή του Ελευθεριάδη είναι ποιητική και αρχιτεκτονικά ακριβής. Με φωτογραφίες, σχέδια και λεπτομερείς τεχνικές αποτυπώσεις, ανασυνθέτει το αμυντικό δίκτυο της Μυτιλήνης του ’40, αποκαλύπτοντας πώς το φυσικό τοπίο διαμορφώθηκε σε μηχανισμό πολέμου – και πώς σήμερα η φύση το ξαναπαίρνει πίσω.

Πικρός επίλογος

Στις τελευταίες σελίδες, ο Ελευθεριάδης επιστρέφει στο σύγχρονο Καρά Τεπέ, εκεί όπου στη θέση των οχυρών στέκεται πια ένα εμπορικό κατάστημα γνωστής γερμανικής εταιρείας.
«Σήμερα», γράφει με πικρό χιούμορ, «τα εγγόνια εκείνων που έχτισαν με αγγαρεία τα κανονιοστάσια, ψωνίζουν στα μαγαζιά των εγγονιών εκείνων που τα διέταξαν».
Κλείνει με έναν στοχασμό:

«Όλα στον κόσμο αλλάζουνε κι όλα τα ίδια μένουν.»

Ένα βιβλίο-ύμνος στη μνήμη της Λέσβου

Το «Λεσβιακό Ημερολόγιο 2026» του Παναγιώτη Σκορδά, που θα κυκλοφορήσει στις αρχές Δεκεμβρίου 2025, φιλοξενεί τη μελέτη αυτή μαζί με δεκάδες ακόμη λογοτεχνικά, καλλιτεχνικά και ιστορικά κείμενα που φωτίζουν τον πολιτιστικό πλούτο και τη μνήμη του νησιού.
Η συμβολή του Θέμη Ελευθεριάδη ξεχωρίζει ως πράξη διάσωσης της συλλογικής μνήμης και ως προειδοποίηση απέναντι στη λήθη – εκείνη τη σιωπηλή κατοχή που παραμένει όταν οι άνθρωποι ξεχνούν.

🕮 ΛΕΣΒΙΑΚΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ 2026 – Γράμματα, Τέχνες, Πολιτισμός
Επιμέλεια: Παναγιώτης Σκορδάς
Κυκλοφορεί Δεκέμβριο 2025
Περιλαμβάνει τη μελέτη του Θέμη Ελευθεριάδη “Τα Κανονιοστάσια του Καρά Τεπέ” – ένα ντοκουμέντο για τη μνήμη, τον άνθρωπο και το τοπίο της Μυτιλήνης.