Αύγουστος, ο μήνας που προβλέπει τους δώδεκα

Γράφει ο Σταύρος Ξ. Βαλτάς

Αιώνες πριν εξελιχτεί η σύγχρονη μετεωρολογία ο άνθρωπος είχε αναπτύξει μια πρακτική γνώση για την πρόβλεψη του καιρού που μεταδιδόταν από γενιά σε γενιά και επιζεί στις μέρες μας. Τα μερομήνια!

Πιστεύεται ότι ο Θεός έδωσε τα μερομήνια σαν σημάδια του και­ρού, εμφύτευσε νου και γνώση στους ανθρώπους και τους βοήθησε να μπορούν να τα διαβάζουν, ώστε να προγραμματί­ζουν και να σχεδιάζουν για το επόμενο καλλιεργητικό έτος.

Οι άνθρωποι της υπαίθρου εξετάζοντας συστηματικά κάποια φυσικά φαινόμενα ή «σημάδια» στον ουρανό, μπορούσαν να μαντέψουν ή να «δουν» τα μερομήνια, δηλαδή να αποκωδικο­ποιήσουν τον καιρό ολόκληρου του επόμενου έτους.

Τα μερομήνια αμφισβητούνται από την επίσημη μετεωρολογία, η οποία υποστηρίζει ότι μακροχρόνιες προβλέψεις δεν είναι δυνατόν να γίνουν. Έχουν όμως πολυάριθμους υποστηρικτές ανάμεσα στους γεωργούς, τους κτηνοτρόφους και γενικά τους ανθρώπους που ζουν και εργάζονται στην ύπαιθρο.

Μερομήνια ονομάζει ο λαός τις δώδεκα πρώτες ημέρες του όγδοου φεγγαριού του έτους, δηλαδή του Αυγούστου. Παρατηρώντας τα καιρικά φαινό­μενα αυτών των πρώτων ημερών τους, οι άνθρω­ποι μάντευαν την καιρική κατάσταση των επόμενων δώδεκα μηνών. Μερομήνια ονομάζονται οι μέρες για τις οποίες γίνεται η πρόβλεψη, από τις λέξεις «μέρα» και «μήνας», γιατί σε κάθε μέρα από αυτές αντιστοι­χεί ένας πλήρης κύκλος του φεγγαριού (γιόμιση και χάση) ή ένας μήνας.

Για το πότε ξεκινάμε να παρατηρούμε τις μέρες, οι γνώμες διίστανται. Κάποιοι ξεκινούν να παρατη­ρούν τα μερομήνια από 1 η Αυγούστου έως και την 12η Αυγούστου, ενώ άλλοι ξεκινούν με το παλιό ημερολόγιο, ήτοι από τις 14 Αυγούστου έως και τις 25 Αυγούστου. Προσέχουν δε τις καιρικές συνθή­κες ολόκληρου του εικοσιτετράωρου.

Σε αρκετές περιοχές, υπάρχει η αντίληψη ότι οι μέρες αυτές είναι αποφράδες. Έτσι, τις ημέρες των μερομήνιων απαγορεύονταν οι εργασίες. Πίστευαν ότι, αν τις ημέρες εκείνες ο ξυλουργός έκοβε ξύλα, η ξυλεία Θα σάπιζε. Αν οι νοικοκυ­ρές έπλεναν τα ρούχα, τότε αυτά θα φθείρονταν πολύ γρήγορα. Πρόσεχαν πολύ την κάθε εκδήλωσή τους. Δεν έκαναν γάμους και προξενιά τις ημέρες των μερομήνιων, διότι πίστευαν ότι οι γάμοι θα διαλύονταν και τα προξενιά Θα χαλού­σαν. Οι γυναίκες δεν λούζονταν την νύχτα και δεν έβγαιναν έξω από το σπίτι.

Τα μερομήνια δεν περιγράφονται, είναι θέμα γνώσης και πρακτι­κής και όχι θεωρίας. Είναι υπόθεση πείρας και αντίληψης που χρήζει μιας ιδιαίτερης προσοχής. Μπορεί αρκετοί άνθρωποι να παρατηρούν το ίδιο πράγμα αλλά να έχουν διαφορετικές αντι­λήψεις και οι προβλέψεις τους να μην ταυτίζονται. Η διαφορά δεν θα είναι ακραία, μα η πρόβλεψη του καθενός μπορεί να μη συμπέσει ως προς την ένταση του φαινομένου. Είναι κατάλοιπο παλαιών αστρολογικών αντιλήψεων που απόκτησε ο άνθρωπος εξετάζοντας τα καιρικά φαινόμενα με βάση τα άστρα. Πίστευαν ότι μπορούσαν να μαντέψουν τον καιρό που Θα έχει κάθε μήνας, αν εξέταζαν τις πρώτες τρεις ή έξι ή δώδεκα μέρες των μηνών Ιουλίου ή Αυγούστου, κατ' άλλους του Μαρτίου ή Ιανουαρίου. Τα Μερομήνια (μήνας +ημέρα) είναι γνωστά και ως Μηναλλάγια (Μήνας + αλλαγή). Σε άλλες περιοχές της χώρας μας είναι γνω­στά ως Μεραμήνια, Μηνολόγια, Καταμήνια, Νερομήνια, Κεφαλο­μήνια, Καταμηνάτα, Αλλαξομήνια, Προφάνερα ή Φανερά, Λογο­μήνια, Δρίμες, Δρίματα κ.λπ.

Πώς ερμηνεύονται τα «μερομήνια»

Υπάρχουν τρεις περίοδοι πρόβλεψης του καιρού, η μακροπρόθεσμη, η μεσοπρόθεσμη και η βραχυπρόθεσμη. Για την μακροπρόθεσμη πρό­βλεψη ο λαός χρησιμοποιούσε τα μερομήνια, για τη μεσοπρόθεσμη τα άστρα, ιδίως το φεγγάρι, και για τη βραχυπρόθεσμη τα ζώα, τα πουλιά και τα έντομα.

Για παράδειγμα, όταν εκείνη την ημέρα έχει αέρα, ο καιρός του αντίστοι­χου μήνα θα είναι άστατος. Όταν υπάρχουν άσπρα σταθερά σύννεφα, ο καιρός του αντίστοιχου μήνα θα είναι βροχερός. Όταν υπάρχουν άσπρα σύννεφα που τρέχουν, ο καιρός του αντίστοιχου μήνα θα είναι χιονιάς. Όταν υπάρχουν σκούρα σύννεφα, ο καιρός του αντίστοιχου μήνα θα είναι κρύος. Όταν ο ουρανός είναι καθαρός, ο καιρός του αντίστοιχου μήνα Θα είναι καλός. Υπάρχει, επίσης, μια παροιμία που λέει «Ξάπλα το φεγ­γάρι, όρθιος ο καραβοκύρης. Όρθιο το φεγγάρι, ξάπλα ο καραβοκύρης.». Δηλαδή, όταν το φεγγάρι εμφανίζεται ξαπλωμένο, στο επόμενο φεγγάρι, δηλαδή μετά από ένα μήνα, θα έχει κακοκαιρία κα ο καπετάνιος Θα είναι ανήσυχος, για να κουμαντάρει το καράβι, ενώ όταν το φεγγάρι εμφανίζε­ται όρθιο, τον επόμενο μήνα από τη μέρα που εμφανίζεται το φεγγάρι, ο καπετάνιος μπορεί να κοιμάται ήσυχος λόγω καλοκαιρίας.

Μια άλλη ενδιαφέρουσα μέθοδος, που προέρχεται πιο πολύ μέσα από την εμπειρία και την επαφή με τη φύση, είναι η πρόβλεψη του καιρού σύμφωνα με τη συμπεριφορά διάφορων ζώων. Παλιά, οι άνθρωποι ζού­σαν κυριολεκτικά στη φύση, αφού εκεί ήταν τα χωράφια τους, έτσι δεν πήγαιναν για μέρες σπίτι τους και αυτό είχε σαν αποτέλεσμα μια ιδιαίτερη σχέση του ανθρώπου με τα στοιχεία της φύσης. Έτσι λοιπόν, ανάλογα με το άκουσμα του κελαηδίσματος συγκεκριμένων πουλιών, κατάφερναν να διαπιστώσουν τι καιρό θα κάνει τις αμέσως επόμενες ημέρες.

Οι τσοπάνηδες, μάλιστα, την πρωταυγουστιά έχουν και τη «σκυλομαντεία». Σηκώνονται πολύ πρωί, βαθιά σχε­δόν χαράματα, και κοιτάζουν τα σκυλιά πώς κοιμούνται. Κι αν αυτά κοιμούνται ξάπλα με τεντωμένα τα πόδια, λένε: «Καλοχειμωνιά Θα 'χουμε και γλυκοκαιριά». Αν δούνε όμως πως αυτά κοιμούνται μαζεμένα, κουλουρι­ασμένα με το κεφάλι χωμένο στα πόδια τους, τους ακούς να λένε: «Κακοχειμωνιά Θα 'χουμε φέτος, κακοχειμωνιά με χιόνια και παγοβροχιές».

Στην Ερεσό της Λέσβου παρατηρούνε τις σφίγγες. Αν οι σφίγγες το καλοκαίρι είναι πολλές ο χειμώνας είναι βαρύς. Επίσης στο ίδιο χωριό παρατηρούνε τις δώδεκα πρώτες μέρες του Αυγούστου τα φύλλα της συκιάς που έχουν πέσει στη γη, που κοιτάζουν, στον ουρανό ή στη γη και αναλόγως προβλέπουν.

Στη Λέσβο ο συστηματικότερος παρατηρητής των μακροχρόνιων προβλέψεων του καιρού, τα μερομήνια, ήταν ο Στέλιος Πάγκας εκ Νάπης, ο επονομαζόμενος και Κλουμουδιώτης. Τις προβλέψεις του τις τύπωνε σε φυλ­λάδια τα οποία πουλούσε.

Άλλος συστηματικός παρατηρητής στην περιοχή της Καλλονής, ήταν ο Μανώλης Θεοδοσίου από την Σκάλα Καλλονής. Διδάσκαλος πολλών παρατηρητών παλαιών(Μανώλης Θεοδοσίου) και σύγχρονων (Γιάννης Κεραμιδάς, Ιωάννα Χατζηδιάκου από την Καλλονή της Λέσβου), ήταν ο Θεόδωρος Χατζημήτρος από την Ανε­μώτια Λέσβου.

Σχεδόν αιωνόβιος έπαιζε πρέφα με πολύ νεωτέρους του και όταν τους κέρδιζε στο παιγνίδι, αυτοί για να τον πικά­ρουν του ευχόταν να τα εκατοστίσει!

Υπάρχουν και σήμερα στην Λέσβο, άνθρωποι που ασχο­λούνται με την μακροχρόνια πρόβλεψη του καιρού, τα μερομήνια και αρκετοί όχι μόνο κάτοικοι της υπαίθρου αλλά και των πόλεων που τρέχουν να τους συμβουλευ­τούν.

Βλέπετε η υψηλή τιμή του πετρελαίου θέρμανσης, φέρ­νει στο στόμα όλων την ερώτηση:

Τι καιρό θα κάνει το χειμώνα; Εδώ σας θέλω...