Η γιορτή του Ταξιάρχη Μιχαήλ
Η 8η Νοεμβρίου είναι μέρα βαθιά ριζωμένη στην ψυχή της Λέσβου· μια μέρα μνήμης και πίστης, όπου η ιστορία συναντά το θείο. Το νησί γιορτάζει την απελευθέρωσή του από τον Οθωμανικό ζυγό το 1912 και τιμά τον Αρχάγγελο Μιχαήλ, τον προστάτη του Μανταμάδου και ολόκληρης της Λέσβου. Από τα πανηγύρια του Ασωμάτου έως τα προσκυνήματα των πιστών που περπατούν χιλιόμετρα για να φτάσουν στον Ταξιάρχη, η μέρα αυτή γίνεται ύμνος στη θρησκευτική παράδοση, την ταυτότητα και την ενότητα του νησιού.
Γράφει ο Παναγιώτης Μιχ. Κουτσκουδής
Η γιορτή του Ταξιάρχη Μιχαήλ
Η 8η Νοεμβρίου είναι διπλή γιορτή για την ακριτική Λέσβο. Αφενός γιατί τιμάται η επέτειος της απελευθέρωσής της από τον οθωμανικό ζυγό (8/11/1912) και αφετέρου γιατί γιορτάζει ο Ταξιάρχης Μιχαήλ και χιλιάδες Λέσβιοι έχουν την ονομαστική τους γιορτή.
Σχεδόν κάθε λεσβιακή οικογένεια έχει κι έναν εορτάζοντα ή μια εορτάζουσα, αφού ο Ταξιάρχης Μιχαήλ έχει δώσει το όνομά του σε πολλούς, μα πιότερο στους Στρατήδες, ων ουκ έτσι αριθμός στη γη των Μακάρων (Αρχιστράτηγος (των επουρανίων δυνάμεων)> Αστράτηγος (στην Αγιάσο Αστράτ’γιους)> Στρατήγος, Στρατήγης και Στρατηγού > Στρατής και Στρατούλα)!!
Ένα από το πιο σημαντικά εκκλησιαστικά μνημεία στο νησί της Λέσβου και ένα από τα σημαντικότερα προσκυνήματα της Ορθοδοξίας είναι αυτό του Ιερού Ναού Ταξιαρχών Μανταμάδου. Ο Ταξιάρχης είναι προστάτης του Μανταμάδου και όλου του νησιού. Σύμφωνα με την παράδοση στα τέλη του 9ου αιώνα η Λέσβος, όντας ένα πλούσιο νησί, με ανεπτυγμένο εμπόριο και πλούσιες οικογένειες, γινόταν συχνά στόχος πειρατών που αναζητούσαν χρήματα και λάφυρα. Σε μια τέτοια επιδρομή των Σαρακηνών στο χωριό και τη μονή, ο Αρχάγγελος εμφανίστηκε και έσωσε έναν από τους μοναχούς, που ήταν και ο μοναδικός επιζών της σφαγής. Εκείνος παίρνοντας χώμα, που είχε ποτιστεί με το αίμα των σφαγιασθέντων μοναχών, και κερί έφτιαξε τη μορφή του «Ταξιάρχη», όπως πρόλαβε να την αντικρίσει. Η ανάγλυφη εικόνα που κοσμεί το εσωτερικό του Ιερού Ναού είναι μια από τις ελάχιστες ανάγλυφες εικόνες που υπάρχουν σε όλη την ορθοδοξία.
Ο ναός γιορτάζει την Κυριακή των Μυροφόρων, δυο εβδομάδες μετά την Κυριακή του Πάσχα, μαζεύοντας πλήθος πιστών απ’ όλη την Ελλάδα και όχι μόνο. Ένα χαρακτηριστικό έθιμο είναι ότι πολλοί πιστοί πηγαίνουν με τα πόδια στον Ταξιάρχη από διάφορες πόλεις και χωριά της Λέσβου. Πολλοί πηγαίνουν με τα πόδια στον Ταξιάρχη του Μανταμάδου και την παραμονή της 8ης Νοεμβρίου που η Εκκλησία γιορτάζει τη Σύναξη των Αρχαγγέλων.
Ο Ταξιάρχης του Ασωμάτου
Στο γραφικό γειτονοχώρι δεσπόζει η τρίκλιτη βασιλική του ιερού ναού των Παμμεγίστων Ταξιαρχών με επικεφαλής τον Αρχάγγελο Μιχαήλ τον Ασώματο (λόγω της άυλης υπόστασης των Αρχαγγέλων), που έδωσε το όνομά του στο χωριό. Τα πρώτα εγκαίνια του ναού χρονολογούνται γύρω στο 1796, αλλά οι πληροφορίες αναφέρουν ότι προϋπήρχε των εγκαινίων του.
Κάθε χρόνο στις 8 Νοεμβρίου, ο Πολιτιστικός Σύλλογος Ασωμάτου Λέσβου οργανώνει τριήμερες εορταστικές εκδηλώσεις. Στις 6 Νοεμβρίου τελείται η καθιερωμένη ιερή αγρυπνία στον Ιερό Ναό Παμμεγίστων Ταξιαρχών, στις 7 Νοεμβρίου ο πανηγυρικός εσπερινός και στις 8 του μήνα ο όρθρος, η θεία λειτουργία, η δοξολογία για την απελευθέρωση της Λέσβου και η ευλόγηση των εδεσμάτων. Τα τελευταία χρόνια μετά το πέρας των εκκλησιαστικών εκδηλώσεων πραγματοποιείται η Γιορτή Σαλιγκαριού, που συγκεντρώνει πολύ κόσμο (εικόνες 1, 2, 3). Έτσι και φέτος ο Πολιτιστικός Σύλλογος Ασωμάτου «Ο Ταξιάρχης» διοργανώνει τη Γιορτή Σαλιγκαριού το Σάββατο, 8 Νοεμβρίου 2025, στις 10:30 το πρωί, στον προαύλιο χώρο της εκκλησίας του χωριού.
Οι Αγιασώτες βρίσκουν την ευκαιρία να ροβολήσουν την παραδοσιακή πατουμένη της Καρύνης, για να τιμήσουν τη μνήμη του Αρχάγγελου Μιχαήλ, να συμμετέχουν στις εκδηλώσεις και να εκδράμουν στο υπέροχο φυσικό θέρετρο στων Αγίων Αναργύρων.
Η ιδιαιτερότητα της εικόνας του Ταξιάρχη Ασωμάτου1
Μεγάλη εντύπωση προκαλεί η εικόνα του Αρχάγγελου Μιχαήλ που φυλάσσεται στον Ιερό Ναό Παμμεγίστων Ταξιαρχών στον Ασώματο της Λέσβου. Κι αυτό γιατί η στολή του κοσμείται από ασυνήθιστα «προσωπάκια», σύμβολα που στην τέχνη λέγονται αποτροπαϊκά (από το ρήμα αποτρέπω = ξορκίζω το κακό).
Η μεταβυζαντινή εκκλησιαστική τέχνη, χωρίς να απομακρύνεται ποτέ εντελώς από την κοιτίδα της, ακολούθησε νέους δρόμους σε σχέση με τη βυζαντινή αγιογραφία. Η στενή επαφή της με την λαϊκή τέχνη, με την λαϊκή θεώρηση της χριστιανικής πίστης, αλλά και με την τέχνη της Δύσης, δημιούργησε ένα θαυμαστό αποτέλεσμα, που συγκινεί όχι λιγότερο σε σχέση με τον προκάτοχό της.
Ενδιαφέρουσα από αυτήν την άποψη είναι και η μεταβυζαντινή απεικόνιση του Αρχαγγέλου Μιχαήλ. Γνωρίζουμε ότι στη βυζαντινή αγιογραφία οι μορφές των δύο μεγάλων Αρχαγγέλων δεν διαφέρουν ιδιαίτερα, καθώς βασίζονται είτε στην απεικόνισή τους ως στρατιωτών είτε ως υπηρετών του βυζαντινού αυτοκράτορα.
Ωστόσο, στα μεταβυζαντινά χρόνια επικράτησε ο Μιχαήλ να ιστορείται αποκλειστικά με έντονο τον στρατιωτικό χαρακτήρα και μάλιστα με την χρήση στη στολή του αποτροπαϊκών συμβόλων και ως ψυχοπομπός. Το τελευταίο στοιχείο φαίνεται να αποτελεί επίδραση λαϊκών δοξασιών στην τέχνη, αφού αποτελεί κοινή πίστη του κόσμου, ότι η ψυχή μετά το θάνατο μεταφέρεται από τον Αρχάγγελο αυτό μπροστά στο Θεό για να κριθεί.
Επίσης εικονίζεται και μια ανθρώπινη μορφή κάτω από τα πόδια του, που αντιπροσωπεύει τον άνθρωπο που μόλις έχει αφήσει την ψυχή του στα χέρια του Μιχαήλ (στην εικόνα μας φαίνεται μια τέτοια ανθρώπινη μορφή που κείται ανάσκελα με ανοιχτά χέρια πάνω στα οποία πατά ο Ταξιάρχης). Η στάση του Αρχαγγέλου πάνω στο νεκρό ανθρώπινο σώμα (το οποίο σε ορισμένες εικόνες απεικονίζεται με έκφραση βαθιάς οδύνης) θυμίζει τη λαϊκή αντίληψη κατά την οποία οι καταραμένοι δεν μπορούν να ξεψυχήσουν, αν δεν τους πατήσει αυτός που έδωσε την κατάρα.
Η εικόνα του Ταξιάρχη Ασωμάτου είναι έργο λαϊκής τέχνης, δεν είναι βυζαντινή. Οι βυζαντινές εικόνες του Αρχάγγελου Μιχαήλ δεν έχουν πάνω τους αυτά τα προσωπάκια, που όντως τα χρησιμοποιούσαν στην αρχαία Ελλάδα αποτρεπτικά, για να ξορκίσουν το κακό. Στις επικαλαμίδες του τα πρόσωπα είναι αγγελικά. Στο υπόλοιπο σώμα έχουν την αρχαία μορφή. Πρόκειται για ένα πάντρεμα ορθοδοξίας και αρχαιοελληνικής πίστης. Στη λαϊκή τέχνη αυτό επιτρέπεται, όχι όμως και στη βυζαντινή .
Ο καλός φίλος Προκόπης Παπάλας μάς ενημέρωσε ότι τα προσωπάκια αυτά φάνηκαν, όταν έγινε η συντήρηση της μεγάλης εικόνας του Ταξιάρχη Μιχαήλ. Η χρονολογία της εικόνας και ο ζωγράφος δεν αναγράφονται. Ίσως πίσω από την εικόνα κάτι να μαρτυρείται, αλλά η συντήρηση δεν έφτασε μέχρι εκεί. Η προφορική παράδοση λέει ότι ένας μοναχός ζωγράφισε τον Ταξιάρχη μετά από σαραντάμερη νηστεία.
Στις μεταβυζαντινές αγιογραφήσεις του Ταξιάρχη Μιχαήλ, αλλά και άλλων αγίων, που συναντώνται και σε άλλες περιοχές του ελληνικού χώρου, παρατηρούμε εκτός από την πολεμική - αποτροπαϊκή εξάρτηση (θώρακας με γοργόνειο2, ξίφος, περικεφαλαία) την παρουσία πλάστιγγας (σύμβολο της μεταθανάτιας κρίσης των ψυχών) και μιας σπαργανωμένης μορφής στα χέρια του Αρχαγγέλου (συνηθισμένη απεικόνιση της ανθρώπινης ψυχής). Και κάτω στα πόδια του ο αμαρτωλός ή ο άνθρωπος που έχει παραδώσει την ψυχή του στον ψυχοπομπό της ορθόδοξης πίστης, κατ’ αντιστοιχία με τον ψυχοπομπό θεό Ερμή των αρχαίων Ελλήνων
Παραπομπές:
1: Παναγιώτη Μιχ. Κουτσκουδή. «Νάματα από την αστείρευτη βρυσομάνα της αγιασώτικης λαογραφικής παράδοσης». Εκδόσεις «Παράγραφος». Αθήνα 2022.
2. γοργόνειο: το κεφάλι της Γοργώς ή Μέδουσας, που σκότωσε ο Περσέας και στόλιζε την ασπίδα της αρχαίας θεάς Αθηνάς, επειδή, ακόμη και νεκρό, πέτρωνε όποιον το κοίταζε, απεικονίζεται ως αποτροπαϊκό σύμβολο σε ασπίδες, κοσμήματα (πχ σε πόρπες), ψηφιδωτά κλπ.
