Μεσότοπος Λέσβου: Η γυναίκα που δίνει “ψυχή” στις κολοκύθες – Η λαϊκή τέχνη της Δέσποινας Ζακύρη ταξιδεύει σε όλο τον κόσμο

Σε έναν από τους πιο ήσυχους και γνήσιους τόπους της δυτικής Λέσβου, τον Μεσότοπο, μια γυναίκα μετατρέπει ένα ταπεινό δώρο της φύσης σε ζωντανό πολιτισμό. Η Δέσποινα Ζακύρη, μητέρα τριών παιδιών και ιδιοκτήτρια του καταστήματος λαϊκής τέχνης «Το Πυθάρι» από το 2001, δίνει ζωή στις κολοκύθες της. Κυριολεκτικά.

Πάνω από 15 χρόνια, η Δέσποινα παίρνει στα χέρια της κολοκύθες —άλλες μικρές, άλλες επιβλητικές, όλες με ιδιαίτερα σχήματα— και τις μεταμορφώνει σε πρόσωπα, φιγούρες, ήρωες, ζώα, φωτιστικά και μικρά σύμπαντα παράδοσης. Η έμπνευση της πηγάζει από τις ρίζες: τον παππού και τη γιαγιά από τη Σμύρνη, τις Λευκαδίτικες φορεσιές, τους μερακλήδες Ηπειρώτες, τους Καλυμνιώτες ψαράδες. Στον «καμβά» της, που δεν είναι άλλος από μια αποξηραμένη κολοκύθα, η ιστορία φορά χρώματα.

Η διαδρομή ξεκίνησε δειλά. «Πριν από χρόνια έπεσαν κάποιες κολοκύθες στα χέρια μου. Τις έφτιαξα για το μαγαζί και υπήρξε ανταπόκριση. Από τότε άρχισα να τις καλλιεργώ», λέει με τον ενθουσιασμό ανθρώπου που έχει βρει τον δικό του τρόπο να δημιουργεί. Η διαδικασία είναι απαιτητική: οι σπόροι μπαίνουν στη γη τον Μάιο, οι κολοκύθες κόβονται τον Νοέμβρη, και μετά ξεραίνονται μέχρι το επόμενο καλοκαίρι. Στη συνέχεια πλένονται, λειαίνονται, στεγνώνουν σε βαρέλι και τότε αρχίζει το πραγματικό έργο: το σχέδιο.

Ακρυλικά χρώματα, λεπτομέρειες ανάγλυφες, υφές που θυμίζουν φορεσιές, πρόσωπα που μοιάζουν να ανασαίνουν. Κάθε κολοκύθα έχει όνομα —Θρασύβουλος, Ευτέρπη, Αφροδίτη— ή το όνομα κάποιου που της θυμίζει. Είναι σαν μικρές προσωπικότητες που ξεπηδούν από το ράφι.

Η ανταπόκριση; Μεγάλη και απρόσμενη. Οι τουρίστες ενθουσιάζονται, άλλοι δεν πιστεύουν πως πρόκειται για κολοκύθες πριν δουν την… αρχική μορφή, κι όλοι αναζητούν μικρά κομμάτια για να τα πάρουν μαζί τους στην πατρίδα. Και έτσι οι κολοκύθες της Λέσβου έχουν ταξιδέψει από την Κύπρο μέχρι τη Γερμανία και από την Αμερική μέχρι τη Σαουδική Αραβία.

Όμως η Δέσποινα δεν δημιουργεί μόνο τέχνη. Φέρνει και προβληματισμό. Μιλώντας για το νησί της, δεν κρύβει ότι η Λέσβος έχει «πληγωθεί» από το μεταναστευτικό, ακόμη και αν η ίδια βρίσκεται 70 χιλιόμετρα μακριά από τη Μυτιλήνη. «Υπάρχει αντίκτυπο και στη δική μας μικρή κοινωνία», παραδέχεται. Το νησί, όπως λέει, έχει τεράστιο πολιτιστικό πλούτο που παραμένει αμφιπρόσβλητος, αναξιοποίητος, συχνά χαμένος μέσα στη θολούρα της επικαιρότητας.

Αν είχε μία κολοκύθα για να στείλει μήνυμα στην Αθήνα; «Θα ζωγράφιζα μια γυναίκα με στεφάνι ελιάς, σύμβολο ειρήνης, και στο φόρεμά της όλο τον πλούτο της Λέσβου», απαντά. Μια εικόνα που συμπυκνώνει την ποίηση, τον πόνο, την υπερηφάνεια και την αλήθεια ενός νησιού που παλεύει να θυμίσει ποιο είναι.

Στο μικρό της εργαστήριο στον Μεσότοπο, ανάμεσα σε θαλασσόξυλα, βότσαλα και εργαλεία, η Δέσποινα συνεχίζει να δίνει ζωή στις κολοκύθες της. Και καθώς αυτές ταξιδεύουν ανά τον κόσμο, κουβαλούν μαζί τους κάτι βαθύτερο: μια χειροποίητη αφήγηση της ελληνικής παράδοσης, γραμμένη με χρώματα πάνω σε μια απλή κολοκύθα.

Δείτε βίντεο από πρόσφατη συνέντευξη  στην εκπομπή «Περίμετρο» της ΕΡΤ3.