Τα λαογραφικά του Νοέμβρη: Ο μήνας της Πούλιας, των Αγίων και των Μπερεκετιών

Τα λαογραφικά του Νοέμβρη

Στις δεκαφτά, στις δεκοχτώ, που πέφτει η Πούλια στο γιαλό,

μουδέ κοπάδι στο βουνό, μουδέ γουργό στους κάμπους.

γράφει ο Παναγιώτης Μιχ. Κουτσκουδής

Ο Νοέμβρης (από το λατινικό novem = εννιά) είναι ο ένατος μήνας από την «πάτριον» των Ρωμαίων Πρωτοχρονιά, την 1^η Μαρτίου. Στο στόμα του ελληνικού λαού ο Νοέμβρης έχει ίσως τα περισσότερα ονόματα απ’ όλους τους μήνες. Παίρνει ονόματα απ’ τους αγίους (λ.χ. Αϊ Γεώργης, από τη γιορτή του αγίου Γεωργίου του επονομαζόμενου Σποριάρη ή Μεθυστή στις 3 του μήνα), από τις γεωργικές δουλειές της εποχής (λ.χ. Σποριάς, Σπαρτής, Κρασομηνάς, Νειαστής - από το ρήμα νειάζω που σημαίνει οργώνω κλπ), από τον καιρό που επικρατεί τότε (λ.χ. Ανακατωμένος, Βροχάρης, Παχνιστής, Σκιγιάτης - γιατί μεγαλώνει η νύχτα και σκιάζεται, λένε, η γη κ.ά.).

Το ουράνιο σημάδι που κυριαρχεί το Νοέμβρη και οργανώνει το χρόνο των Ελλήνων αγροτών, γεωργών και κτηνοτρόφων, είναι ο αστερισμός της Πλειάδας, δηλαδή η Πούλια. Η ανατολή της Πούλιας στα τέλη Μαΐου (όταν αρχίζει να γίνεται ορατή λίγο πριν από την ανατολή του ήλιου) και η δύση της στα μέσα Νοεμβρίου (όταν δύει λίγο πριν από την ανατολή του ήλιου) σημαδεύουν αντίστοιχα την αρχή του καλοκαιριού και την αρχή του χειμώνα. Ως ημέρα της επιτολής της Πούλιας (επιτολή ονομάζεται η ανατολή ενός άστρου πριν από την ανατολή του ήλιου) θεωρείται από το λαό η γιορτή των αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης στις 21 Μαΐου (αυτές οι ημερομηνίες λογαριάζονται με το παλιό ημερολόγιο, δηλαδή 13 μέρες πίσω), ενώ η δύση της τοποθετείται στη γιορτή του αγίου Φιλίππου στις 14 Νοεμβρίου. Οι μεγάλες γιορτές, που είναι τα κύρια σημάδια του χρόνου στο επίπεδο του λαϊκού πολιτισμού, «έλκουν» προς αυτές τα ουράνια φαινόμενα. Αυτή η έλξη δεν γίνεται αυθαίρετα. Υπάρχει πάντα κάποιος σύνδεσμος: χρονική σύμπτωση των δυο φαινομένων (φυσικού και πολιτιστικού) και κάθε είδους συνειρμός ή παρετυμολογία (λ.χ. η παροιμία «ο αϊ Μηνάς εμήνυσε Πούλια μην ξημερώσει», που μαρτυρεί τη σύνδεση του φαινομένου με τη γιορτή του αγίου Μηνά).

Η μαντική του καιρού έχουμε δει ότι εντοπίζεται σε σημαντικές τομές του ετήσιου κύκλου, όπως είναι και η αρχή του χειμώνα που σημαδεύεται με τη δύση της Πούλιας. Ο ερχομός του χειμώνα σημαίνει για τους γεωργούς πως πρέπει να τελειώνουν τη σπορά και για τους κτηνοτρόφους πως πρέπει να κατέβουν στα χειμαδιά τους. Υπάρχουν όμως και ορεινοί κτηνοτροφικοί πληθυσμοί που δεν μετακινούνται το χειμώνα. Γι’ αυτούς το κατεξοχήν περιεχόμενο του χειμώνα είναι το κρύο και το χιόνι που τους απομονώνει από τον άλλο κόσμο και οι αγέλες των πεινασμένων λύκων που απειλούν τα ζώα τους. Πέρα από τα διάφορα πρακτικά μέτρα που παίρνουν (αποθήκευση τροφής, έτοιμο το ντουφέκι τους κλπ), προσπαθούν με πράξεις και λόγια, που ανήκουν στο επίπεδο της δεισιδαιμονίας, να επηρεάσουν τις υπερφυσικές δυνάμεις απ’ τις οποίες σε τελευταία ανάλυση εξαρτάται η ζήση τους. Είναι ένας κώδικας συμπεριφοράς που διέπει τις σχέσεις του ανθρώπου με το «θείο», το υπερφυσικό. Και σαν κώδικας έχει βέβαια τη λογική του. Έτσι, οι κτηνοτρόφοι πιστεύουν πως ο άγιος Μηνάς (11 Νοεμβρίου) «μηνάει» του χιονιού να ’ρθει, φέρνοντας μαζί του και όλους τους κινδύνους του χειμώνα. Ταυτόχρονα όμως κάνει και κάτι καλό: «μηνάει», δηλαδή φανερώνει τα χαμένα ζώα και τα προστατεύει από τους λύκους. Για να ενισχύσουν την προστατευτική δύναμη του αγίου, τη μέρα της γιορτής του οι γυναίκες των τσομπάνηδων «ράβουν» του λύκου το στόμα. Δεν ανοίγουν ψαλίδι και οι άνδρες δεν ανοίγουν σουγιά, για να μην ανοίξει το στόμα του και ο λύκος. Ανάλογες πρακτικές γίνονται και στη γιορτή του αγίου Αντρέα (30 Νοεμβρίου). Παρετυμολογικά «ο Αντριάς αντρειεύει όλα τα πο ’χουν ζωή: πρόβατα, γίδια και χωράφια». Αντρειεύει όμως και το κρύο. Υπάρχει σχέση ανάμεσα στο χιόνι του χειμώνα και την ευφορία της γης; Ο λαός πιστεύει πως ναι, γι’ αυτό λέει: «Σαν έμπει ο Αντριάς, να καρτεράτε να τ’ ασπρίσει, για να πάει καλά η χρονιά με πλούσια μπερεκέτια» (το χιόνι αυτή την εποχή είναι ευλογία Θεού). Είναι φανερός ο τρόπος με τον οποίο σκέφτεται ο λαός: πιστεύει ότι με τις πρακτικές του αυτές επενεργεί ανάλογα (δηλαδή ευεργετικά γι’ αυτόν) και στη φύση.

Ό,τι είναι για τους κτηνοτροφικούς πληθυσμούς οι γιορτές του αϊ Μηνά και του Αγιαντρέα, είναι για τους γεωργούς στα χαμηλά οι γιορτές του αγίου Φιλίππου (14 Νοεμβρίου) και των Εισοδίων της Θεοτόκου (21 Νοεμβρίου).

Ο Νοέμβρης ονομάζεται κατά τόπους και Αϊ-ταξιάρχης, Αϊ-στράτηγος, Αρχαγγελιάτης, από τη γιορτή των Ταξιαρχών στις 8 του μήνα. Τη μέρα αυτή πιστεύει ο λαός πως ο Αρχάγγελος Μιχαήλ γράφει στο τεφτέρι του τις ψυχές που θα πάρει μέσα στο χρόνο!

Αλλά για τον Αστράτ’γιου των Μυτιληνιών θα επανέλθουμε σε μια βδομάδα που πέφτει και η μεγάλη γιορτή του.

Παναγιώτης Μιχ. Κουτσκουδής

Πηγές:

1) Άλκη Κυριακίδου-Νέστορος. «Οι 12 μήνες – Τα λαογραφικά». Εκδόσεις Μαλλιάρης. Αθήνα 1982.

2) Παναγιώτη Μιχ. Κουτσκουδή. «Νάματα από την αστείρευτη βρυσομάνα της αγιασώτικης λαογραφικής παράδοσης». Αθήνα 2022.