Το φιρμάνι του Σουλτάνου Αμπντούλ Μετζίτ που «μίλησε» μετά από 170 χρόνια – Η συγκλονιστική αποκάλυψη του Γιώργου Μπατζακίδη
Ένα φιρμάνι που «σιωπούσε» 170 χρόνια
Ένα δυσανάγνωστο καλλιγραφικό κείμενο σε αραβογραφή, τυλιγμένο σε πάπυρο μήκους τριών μέτρων, παρέμενε για 170 χρόνια σιωπηλό στα Γενικά Αρχεία του Ελληνικού Κράτους. Η υπογραφή και η σφραγίδα του ίδιου του Σουλτάνου Αμπντούλ Μετζίτ Α’ μαρτυρούσαν τη σπουδαιότητά του. Και όμως, χρειάστηκε να περάσουν σχεδόν δύο αιώνες για να μεταφραστεί στα ελληνικά.
Σήμερα, για πρώτη φορά, αυτό το ιστορικό φιρμάνι βλέπει το φως της δημοσιότητας, ανοίγοντας ένα νέο κεφάλαιο στην κατανόηση των ελληνοοθωμανικών σχέσεων και της διπλωματικής ιστορίας του 19ου αιώνα.
Το φιρμάνι του 1855 – Ένα έγγραφο μεγάλης ιστορικής αξίας
Πρόκειται για ένα επίσημο αυτοκρατορικό φιρμάνι, υπογεγραμμένο το 1855 από τον Αμπντούλ Μετζίτ Α’, με το οποίο ορίζεται ο Δημήτριος Ρίζος Νερουλός ως πρόξενος της Ελλάδας στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, σε αντικατάσταση του Μιχαήλ Τοσίτσα.
«Με τη σφραγίδα της υψηλής μου Αυτοκρατορικής Μεγαλειότητας… εκδίδεται η παρούσα διαταγή», αναφέρει το φιρμάνι, που καταγράφει λεπτομερώς τα καθήκοντα, τις αρμοδιότητες και τη διπλωματική προστασία του Έλληνα προξένου στην Αίγυπτο.
Ο ιστορικός ερευνητής Γιώργος Μπατζακίδης, που ανέλαβε τη μετάφραση από τα οθωμανικά, εξηγεί:
«Ήταν μια εξαιρετικά δύσκολη μετάφραση. Η οθωμανική γλώσσα είναι ένα κράμα τριών γλωσσών —τουρκικής, αραβικής και περσικής— γραμμένων με αραβικό αλφάβητο. Είναι μια “νεκρή” γλώσσα, που δεν έχει πια ρίζες στη σύγχρονη τουρκική».
Η ανακάλυψη του φιρμανιού
Η αποκάλυψη του φιρμανιού ήρθε σχεδόν τυχαία. Ο Μπατζακίδης, που στράφηκε στη μελέτη της ιστορίας στα 32 του, δεν μπόρεσε να συμμετάσχει σε εκπαιδευτική επίσκεψη στα ΓΑΚ λόγω απόστασης. Μια συμφοιτήτριά του, ανοίγοντας φάκελο του Δημητρίου Υψηλάντη, εντόπισε μέσα το αμετάφραστο φιρμάνι του 1855.
Μετά από αίτησή του για ψηφιοποίηση, ο ερευνητής κατάφερε τελικά να μελετήσει και να μεταφράσει το πολύτιμο αυτό έγγραφο.
\Ο Δημήτριος Ρίζος Νερουλός και η ελληνική παρουσία στην Αίγυπτο
Ο Δημήτριος Ρίζος Νερουλός, γιος του λόγιου και πρέσβη Ιάκωβου Ρίζου Νερουλού, ανήκε σε μια από τις σημαντικότερες οικογένειες του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Με σπουδές στην Ευρώπη και διπλωματική παιδεία, ανέλαβε το 1855 την εκπροσώπηση της Ελλάδας στην Αλεξάνδρεια, μια πόλη-σταυροδρόμι εμπορίου και πολιτισμών.
Το φιρμάνι που επικυρώνει τον διορισμό του αποκαλύπτει τη θέση του ελληνικού κράτους μέσα στην αναδιαμόρφωση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, λίγο πριν από το Χάτι Χουμαγιούν (1856) και τις μεγάλες μεταρρυθμίσεις του Τανζιμάτ.
«Ο Νερουλός βρέθηκε σε μια κρίσιμη στιγμή. Οι Οθωμανοί παραχωρούν θρησκευτικές και εμπορικές ελευθερίες, και η ελληνική κοινότητα της Αιγύπτου γνωρίζει άνθηση», σημειώνει ο ερευνητής.
Οι δυσκολίες της μετάφρασης
Η μετάφραση του φιρμανιού, γραμμένου στη μορφή divânî, υπήρξε μια κολοσσιαία πρόκληση. Αυτή η επίσημη γραφή των αυτοκρατορικών εγγράφων περιλαμβάνει παραλείψεις, συντμήσεις και ιδιωματισμούς, που μόνο έμπειροι οθωμανολόγοι μπορούν να κατανοήσουν.
«Μια τελεία ή μια γραμμή μπορεί να αλλάξει ολόκληρο το νόημα», λέει ο Μπατζακίδης.
Ένα ενδεικτικό λάθος: το όνομα του προξένου αποδόθηκε αρχικά ως Δημητράκης Ζιζουβάς αντί Ρίζος Νερουλός, λόγω φωνητικής παρερμηνείας του Οθωμανού γραφέα. Η ταυτότητα επιβεβαιώθηκε τελικά μέσω ΦΕΚ του 1855 και αρχειακού υλικού από το Ιστορικό Μουσείο Ελλάδας.
Μια νέα σελίδα στη διπλωματική ιστορία
Η μετάφραση και τεκμηρίωση του φιρμανιού του 1855 δεν αποτελεί απλώς ένα ιστορικό εύρημα. Πρόκειται για ένα κομμάτι της ελληνικής διπλωματικής παρουσίας στη Μεσόγειο, που φωτίζει τη σχέση Ελλάδας – Οθωμανικής Αυτοκρατορίας σε μια εποχή ραγδαίων αλλαγών.
«Η ιστορία δεν τελειώνει ποτέ — απλώς περιμένει εκείνον που θα τη διαβάσει ξανά με τα μάτια του σήμερα», καταλήγει ο ερευνητής.
