Σοκ από το γενετικό εύρημα στη Λέσβο – Το «99%» και το BOT/1/77 που μπαίνει στο μικροσκόπιο

Μια εξαιρετικά σημαντική λεπτομέρεια για το γενετικό προφίλ του ιού του αφθώδους πυρετού που πλήττει τη Λέσβο προκύπτει μέσα από επίσημα διεθνή έγγραφα που εντόπισε και παρουσιάζει αποκλειστικά  το Lesvosnews.net. Η λεπτομέρεια αυτή δεν αποδεικνύει από μόνη της από πού προήλθε ο ιός. Ανοίγει όμως ένα απολύτως εύλογο επιστημονικό ερώτημα, το οποίο αποκτά ιδιαίτερη σημασία μετά από μήνες επιζωοτίας, χιλιάδες θανατώσεις ζώων και τεράστια οικονομική ζημιά για την κτηνοτροφία της Λέσβου. Αναλυτικά: 

Μια λιγότερο γνωστή πλευρά της επιζωοτίας του αφθώδους πυρετού στη Λέσβο βρίσκεται στα εργαστήρια και, ειδικότερα, στη γενετική ταυτότητα του ιού. Τα διαθέσιμα στοιχεία δεν επιτρέπουν συμπεράσματα για την προέλευσή του, αποκαλύπτουν όμως μια σειρά από γενετικές συγγένειες που έχουν ήδη προκαλέσει το ενδιαφέρον των σημαντικότερων διεθνών εργαστηρίων αναφοράς.

Στην επικαιροποιημένη αξιολόγηση που δημοσίευσε στις 13 Ιουλίου η βρετανική DEFRA για την Ελλάδα και την Κύπρο, ο ιός που κυκλοφορεί στη Λέσβο κατατάσσεται στο SAT1/III. Η ίδια έκθεση αναφέρει ότι παρουσιάζει γενετική ομοιότητα μεγαλύτερη του 99% με τα στελέχη UT-Khorasani Q/1629, BOT/17/77 και IRN/Razi-MK/2025. Παράλληλα, σημειώνει ότι βρισκόταν σε εξέλιξη η ανάλυση ολόκληρου του γονιδιώματος, προκειμένου να διαπιστωθεί εάν οι ιοί της Ελλάδας και της Κύπρου αποτελούν ανεξάρτητες εισαγωγές στην Ευρώπη ή συνδέονται επιδημιολογικά μεταξύ τους.

Η αναφορά έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή το SAT1/III δεν εμφανίστηκε μόνο στη Λέσβο. Ο ίδιος γενετικός κλάδος έχει καταγραφεί τα τελευταία χρόνια στη Μέση Ανατολή και στην ευρύτερη περιοχή, ενώ η DEFRA αναφέρει για την Κύπρο ότι ο εκεί ιός SAT1/III παρουσιάζει στενή σχέση με παράλληλες εστίες στη Μέση Ανατολή και την Ασία, οι οποίες εμφανίζουν γενετική ταυτότητα άνω του 99% με το BOT/1/77.

Το BOT/1/77 είναι ένα παλαιότερο στέλεχος του αφθώδους, το οποίο χρησιμοποιείται από ορισμένες εταιρείες ως εμβολιακό στέλεχος. Η παρουσία ιών εξαιρετικά κοντινών γενετικά σε αυτό δεν πέρασε απαρατήρητη. Το Ευρωπαϊκό Εργαστήριο Αναφοράς για τον αφθώδη έχει αναπτύξει ειδική μοριακή μέθοδο για την ανίχνευση ιών SAT1/III και την έχει χαρακτηρίσει «BOT/1/77-like». Στην επίσημη περιγραφή της μεθόδου αναφέρεται ότι οι συγκεκριμένοι ιοί κυκλοφορούν στη Μέση Ανατολή και στην Ευρωπαϊκή Ένωση από τα τέλη του 2025 και ότι είναι στενά συγγενικοί με το BOT/1/77. Το ίδιο εργαστήριο διευκρινίζει ότι η συγκεκριμένη δοκιμή παραμένει ακόμη υποψήφια μέθοδος και δεν έχει ολοκληρωθεί η πλήρης επικύρωσή της.

Ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει όσα καταγράφηκαν για ιούς SAT1 που εντοπίστηκαν στην Τουρκία και το Ιράν. Σε επίσημη έκθεση συνάντησης για τον αφθώδη στη Δυτική Ευρασία, με τη συμμετοχή FAO, WOAH και του Παγκόσμιου Εργαστηρίου Αναφοράς, αναφέρεται ότι πρόσφατοι ιοί SAT1 από τις δύο χώρες εμφανίζονταν ως γενετικά ταυτόσημοι με το BOT/1/77. Οι επιστήμονες δεν κατέληξαν σε μία εξήγηση. Αντίθετα, κατέγραψαν διαφορετικά ενδεχόμενα που έπρεπε να διερευνηθούν: από εργαστηριακή επιμόλυνση ή λάθος χειρισμό δείγματος έως πιθανή διαφυγή ιού από μονάδα παραγωγής εμβολίων ή χρήση προϊόντος στο οποίο η αδρανοποίηση του ιού δεν είχε ολοκληρωθεί σωστά. Η ίδια έκθεση χαρακτήρισε το εύρημα ως ζήτημα που απαιτεί επείγουσα διερεύνηση από τις κτηνιατρικές αρχές των επηρεαζόμενων χωρών.

Το σημείο αυτό χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή. Η συγκεκριμένη αναφορά αφορά την Τουρκία και το Ιράν. Δεν αποτελεί συμπέρασμα για τη Λέσβο και δεν αποδεικνύει ότι ο ιός που εμφανίστηκε στο νησί προήλθε από εμβόλιο ή από εγκατάσταση παραγωγής εμβολίων.

Αντίστοιχα, το γεγονός ότι στη Λέσβο καταγράφηκε ομοιότητα άνω του 99% με το BOT/17/77 και με σύγχρονο ιρανικό στέλεχος δεν σημαίνει ότι έχει προσδιοριστεί η πηγή της επιζωοτίας. Στη μοριακή επιδημιολογία, ακόμη και μια πολύ υψηλή γενετική συγγένεια δεν αρκεί από μόνη της για να αποδείξει τη διαδρομή ενός ιού. Η εικόνα γίνεται πολύ πιο αξιόπιστη όταν υπάρχει πλήρης αλληλούχηση του γονιδιώματος και όταν αυτή συνδυάζεται με επιδημιολογικά στοιχεία, μετακινήσεις ζώων, εμπορικές διαδρομές και δεδομένα ιχνηλάτησης.

Ακριβώς γι' αυτό έχει σημασία η επισήμανση της DEFRA ότι τον Ιούλιο βρισκόταν σε εξέλιξη η πλήρης γονιδιωματική ανάλυση των στελεχών της Ελλάδας και της Κύπρου. Η βρετανική υπηρεσία εκτιμούσε μάλιστα ότι τα αποτελέσματα θα μπορούσαν να δείξουν εάν οι πρόσφατες εμφανίσεις του αφθώδους αποτελούν τρίτη ή ακόμη και τέταρτη ανεξάρτητη εισαγωγή του ιού στην Ευρώπη μέσα σε περίπου 18 μήνες.

Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν πρέπει σήμερα να υιοθετηθεί κάποια θεωρία για την προέλευση του ιού. Αντιθέτως, τα διαθέσιμα στοιχεία επιβάλλουν να αποφεύγονται τέτοια συμπεράσματα έως ότου υπάρξουν εργαστηριακές αποδείξεις. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι εάν η πλήρης γενετική ανάλυση του στελέχους της Λέσβου έχει πλέον ολοκληρωθεί και, εφόσον έχει ολοκληρωθεί, τι ακριβώς έδειξε.

Έχει προσδιοριστεί με ακρίβεια η σχέση του ιού της Λέσβου με τα στελέχη που κυκλοφόρησαν στην Τουρκία, το Ιράν και την Κύπρο; Έχει αποσαφηνιστεί η σχέση του με το BOT/17/77 και, σε επίπεδο πλήρους γονιδιώματος, πόσο κοντά ή μακριά βρίσκεται από την ομάδα των ιών που το Ευρωπαϊκό Εργαστήριο Αναφοράς περιγράφει ως «BOT/1/77-like»;

Μέχρι σήμερα, από τις δημόσια διαθέσιμες πηγές που εξετάστηκαν, δεν προκύπτει δημοσιευμένο τελικό αποτέλεσμα που να δίνει αυτές τις απαντήσεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι η σχετική εργαστηριακή έρευνα δεν έχει ολοκληρωθεί. Σημαίνει ότι, εάν υπάρχουν νεότερα αποτελέσματα, αυτά δεν έχουν μέχρι στιγμής παρουσιαστεί δημόσια με τρόπο που να επιτρέπει την πλήρη επιστημονική αξιολόγησή τους.

Υπάρχει, τέλος, μια απαραίτητη διευκρίνιση σχετικά με τα εμβόλια. Η αναφορά του BOT/1/77 δεν πρέπει να δημιουργεί την εντύπωση ότι ένας συνηθισμένος, εγκεκριμένος εμβολιασμός μπορεί να προκαλέσει αφθώδη πυρετό. Τα εμβόλια του αφθώδους βασίζονται σε αδρανοποιημένο ιό. Η υπόθεση που τέθηκε προς διερεύνηση από τους διεθνείς επιστήμονες για την Τουρκία και το Ιράν αφορά εξαιρετικά και διαφορετικά σενάρια, όπως πιθανό πρόβλημα στην παραγωγή ή στην πλήρη αδρανοποίηση ενός προϊόντος. Για τη Λέσβο δεν υπάρχει σήμερα δημόσια απόδειξη χρήσης παράνομου, προβληματικού ή ανεπαρκώς αδρανοποιημένου εμβολίου.

Η απάντηση στο ζήτημα της προέλευσης δεν μεταβάλλει την καθημερινή διαχείριση της επιζωοτίας. Η επιτήρηση, η ιχνηλάτηση, η βιοασφάλεια και τα μέτρα περιορισμού εξακολουθούν να κρίνονται με βάση την επιδημιολογική εικόνα. Έχει όμως μεγάλη σημασία για την κατανόηση του πώς ο συγκεκριμένος ιός έφτασε στη Λέσβο και για το πώς μπορούν να αποτραπούν αντίστοιχες εισαγωγές στο μέλλον.

Μετά από μήνες επιζωοτίας και τεράστιες απώλειες για την κτηνοτροφία του νησιού, η πλήρης γενετική ταυτότητα του ιού δεν αποτελεί μια λεπτομέρεια που αφορά μόνο τα εργαστήρια. Είναι ένα από τα βασικά κομμάτια που λείπουν από την εξήγηση της κρίσης.