Αφθώδης στη Λέσβο: Νέα μελέτη δείχνει αποτελεσματικότητα έως 78,5% από την πρώτη εβδομάδα εμβολιασμού
Μια νέα διεθνής επιστημονική εργασία, δημοσιευμένη τον Αύγουστο στο The Veterinary Journal, επαναφέρει με νέα δεδομένα το μεγάλο ερώτημα για τη Λέσβο: πρέπει να επανεξεταστεί η επιλογή του έκτακτου εμβολιασμού;
Μια ιδιαίτερα σημαντική επιστημονική μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο τεύχος Αυγούστου 2026 του έγκριτου The Veterinary Journal, έρχεται να προσθέσει νέα δεδομένα στη συζήτηση για τον ρόλο του εμβολιασμού στην αντιμετώπιση μεγάλων επιδημιών αφθώδους πυρετού.
Η δημοσίευση αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη Λέσβο, όπου η επιζωοτία που ξεκίνησε τον Μάρτιο εξακολουθεί να αποτελεί τη μεγαλύτερη κρίση που έχει αντιμετωπίσει ο κτηνοτροφικός τομέας του νησιού εδώ και δεκαετίες και όπου η εφαρμοζόμενη στρατηγική βασίζεται μέχρι σήμερα στις θανατώσεις των ζώων των θετικών εκτροφών, στην επιδημιολογική επιτήρηση, στους περιορισμούς μετακινήσεων και στα μέτρα βιοασφάλειας.
Η νέα μελέτη δεν αφορά τη Λέσβο και δεν μπορεί επιστημονικά να μεταφερθεί αυτούσια στην περίπτωση του νησιού. Αφορά όμως ένα ζήτημα που βρίσκεται πλέον στον πυρήνα της αντιπαράθεσης: πόσο γρήγορα και σε ποιο βαθμό μπορεί ένας έκτακτος εμβολιασμός να περιορίσει τη μετάδοση του ιού όταν μια επιδημία έχει ήδη εξαπλωθεί.
Και τα αποτελέσματα είναι εξαιρετικά ενδιαφέροντα.
Πραγματικά δεδομένα από μια μεγάλη επιδημία
Η εργασία έχει τίτλο «Effectiveness of emergency vaccination in controlling a foot-and-mouth disease epidemic in a previously FMD-free without vaccination country» και υπογράφεται από τους María V. Iriarte, Mart C.M. de Jong, Andrés D. Gil και José L. Gonzáles, με συμμετοχή ερευνητών του Wageningen University & Research και επιστημονικών φορέων της Ουρουγουάης. Δημοσιεύθηκε στον τόμο 318 του The Veterinary Journal, με αριθμό άρθρου 106752 και DOI 10.1016/j.tvjl.2026.106752. Πρόκειται για peer-reviewed επιστημονική δημοσίευση.
Οι ερευνητές επέστρεψαν στην τεράστια επιδημία αφθώδους πυρετού που έπληξε την Ουρουγουάη το 2001, όταν η χώρα είχε προηγουμένως καθεστώς απαλλαγμένο από αφθώδη χωρίς εφαρμογή εμβολιασμού.
Αρχικά επιχειρήθηκε η αντιμετώπιση της επιδημίας με stamping out, δηλαδή θανατώσεις στις μολυσμένες εκτροφές, και με καθολική απαγόρευση μετακινήσεων. Καθώς όμως έγινε σαφές ότι ο ιός είχε ήδη εξαπλωθεί σε μεγάλη έκταση, άρχισε αρχικά δακτυλιοειδής και στη συνέχεια μαζικός εμβολιασμός του πληθυσμού των βοοειδών της χώρας.
Η σημασία της νέας εργασίας είναι ότι οι επιστήμονες δεν στηρίχθηκαν αποκλειστικά σε εργαστηριακές δοκιμές ή σε θεωρητικά σενάρια. Χρησιμοποίησαν τα πραγματικά επιδημιολογικά δεδομένα της κρίσης, στοιχεία για τις εκτροφές, τον χρόνο μόλυνσης και τον χρόνο εμβολιασμού και υπολόγισαν την επίδραση του εμβολίου στη μετάδοση του ιού από εκτροφή σε εκτροφή. Πρόκειται συνεπώς για εκτιμήσεις αποτελεσματικότητας που προκύπτουν από δεδομένα πεδίου, με στατιστική και επιδημιολογική μοντελοποίηση, και όχι για απλή εργαστηριακή δοκιμή.
Το 78,5% από την πρώτη εβδομάδα
Εδώ βρίσκεται το εύρημα που προκαλεί το μεγαλύτερο ενδιαφέρον.
Η αποτελεσματικότητα του εμβολιασμού έναντι της μετάδοσης αυξανόταν όσο περνούσε ο χρόνος από τη χορήγηση του εμβολίου. Ωστόσο, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι ήδη κατά την πρώτη εβδομάδα μετά τον εμβολιασμό η επίδραση ήταν σημαντική. Ανάλογα με τη γεωγραφική ζώνη εφαρμογής, η εκτιμώμενη αποτελεσματικότητα κατά την πρώτη εβδομάδα ήταν:
77,65%, 71,05%, 78,50%, 68,80% και 59,75%.
Με άλλα λόγια, στις διαφορετικές ζώνες της χώρας η εκτιμώμενη αποτελεσματικότητα έναντι της μετάδοσης μεταξύ εκτροφών κυμάνθηκε από περίπου 60% έως 78,5% ήδη μέσα στην πρώτη εβδομάδα. Στη δεύτερη και τρίτη εβδομάδα η αποτελεσματικότητα αυξανόταν περαιτέρω.
Το αποτέλεσμα έχει ιδιαίτερη σημασία διότι στον αφθώδη ο χρόνος είναι καθοριστικός. Σε μια νόσο τόσο υψηλής μεταδοτικότητας, το ερώτημα δεν είναι μόνο αν ένα εμβόλιο δημιουργεί ανοσία, αλλά πόσο γρήγορα μπορεί να επηρεάσει την αλυσίδα μετάδοσης κατά τη διάρκεια μιας ενεργής επιδημίας. Οι συγγραφείς καταλήγουν ότι ο έκτακτος εμβολιασμός, όταν εφαρμόστηκε μαζί με περιορισμούς μετακινήσεων και άλλα μέτρα βιοασφάλειας, συνέβαλε ουσιαστικά στο να μειωθεί ο αποτελεσματικός αριθμός αναπαραγωγής της επιδημίας κάτω από το 1, κρίσιμο σημείο για τον έλεγχο της εξάπλωσης.
Αυτό επίσης πρέπει να υπογραμμιστεί: η μελέτη δεν υποστηρίζει ότι το εμβόλιο αντικαθιστά τα υπόλοιπα μέτρα. Αντίθετα, εξετάζει την αποτελεσματικότητά του ως πρόσθετου εργαλείου μέσα σε ένα συνολικό πρόγραμμα ελέγχου της νόσου.
Περίπου 10,7 εκατομμύρια βοοειδή
Η έκταση της επιχείρησης στην Ουρουγουάη ήταν τεράστια.
Το 2001 η χώρα διέθετε περίπου 10,7 εκατομμύρια βοοειδή. Μόνο στον πρώτο κύκλο της εκστρατείας διανεμήθηκαν 11.773.840 δόσεις εμβολίου, ενώ ακολούθησε δεύτερος κύκλος εμβολιασμού.
Εμβολιάστηκαν μόνο τα βοοειδή, γεγονός που αποτελεί μία από τις ουσιώδεις διαφορές με τη σημερινή περίπτωση της Λέσβου, όπου η κρίση πλήττει κατά κύριο λόγο τον πληθυσμό των αιγοπροβάτων.
Ακόμη πιο ενδιαφέρον επιστημονικά είναι ότι οι ερευνητές επισημαίνουν πως μεταγενέστερος εργαστηριακός έλεγχος έδειξε σχετικά χαμηλή αντιγονική αντιστοίχιση μεταξύ βασικού στελέχους του εμβολίου και του ιού πεδίου. Παρά ταύτα, ο εμβολιασμός συνέβαλε στον έλεγχο της επιδημίας όταν εφαρμόστηκε μαζί με τα υπόλοιπα μέτρα. Οι ίδιοι οι συγγραφείς χρησιμοποιούν το στοιχείο αυτό για να τονίσουν τη σημασία ύπαρξης επαρκών τραπεζών εμβολίων και αντιγόνων για ταχεία αντίδραση σε μεγάλες κρίσεις.
Γιατί δεν μπορούμε να πούμε ότι «το 78,5% ισχύει και για τη Λέσβο»
Εδώ χρειάζεται απόλυτη επιστημονική ακρίβεια. Η επιδημία της Ουρουγουάης προκλήθηκε από ιό αφθώδους ορότυπου Α, ενώ στη Λέσβο έχει ταυτοποιηθεί SAT1. Στην Ουρουγουάη εμβολιάστηκαν βοοειδή, ενώ η σημερινή λεσβιακή κρίση αφορά σε πολύ μεγάλο βαθμό πρόβατα και αίγες. Διαφέρουν επίσης η πυκνότητα των εκτροφών, ο τρόπος εκτροφής, οι χρησιμοποιούμενοι εμβολιακοί τύποι και οι επιδημιολογικές συνθήκες.
Συνεπώς, το 78,5% δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως πρόβλεψη για το τι θα συνέβαινε στη Λέσβο.
Αυτό θα ήταν επιστημονικά λάθος.
Η σημασία της μελέτης βρίσκεται αλλού: προσφέρει σπάνια πραγματικά στοιχεία ότι ο έκτακτος εμβολιασμός μπορεί, υπό συγκεκριμένες συνθήκες και σε συνδυασμό με άλλα μέτρα, να επηρεάσει σημαντικά τη μετάδοση ενός ενεργού κύματος αφθώδους ήδη από τις πρώτες ημέρες εφαρμογής του.
Οι ίδιοι οι επιστήμονες αναφέρουν ότι τα στοιχεία μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη βελτίωση των μοντέλων αντιμετώπισης επιδημιών και για τη λήψη αποφάσεων σε περιοχές που ήταν προηγουμένως απαλλαγμένες από αφθώδη χωρίς εμβολιασμό.
Η Ευρώπη επιτρέπει τον έκτακτο προστατευτικό εμβολιασμό
Υπάρχει παράλληλα ένα κρίσιμο σημείο που συχνά χάνεται στη δημόσια συζήτηση. Ο εμβολιασμός κατά του αφθώδους δεν απαγορεύεται ως μέτρο έκτακτης ανάγκης στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διευκρινίζει ότι σε ένα κράτος-μέλος όπου υπάρχει επιδημία μπορεί να εφαρμοστεί είτε έκτακτος κατασταλτικός εμβολιασμός είτε έκτακτος προστατευτικός εμβολιασμός. Στη δεύτερη περίπτωση μπορούν να εμβολιαστούν ακόμη και μη μολυσμένες εκτροφές υψηλού κινδύνου, όπως εκτροφές επαφής ή εγκαταστάσεις σε ζώνη υψηλού κινδύνου γύρω από τις εστίες.
Η ευρωπαϊκή νομοθεσία μάλιστα προβλέπει ειδικές προϋποθέσεις για τον προστατευτικό εμβολιασμό κατά του αφθώδους. Για παράδειγμα, προβλέπεται χρήση αδρανοποιημένων εμβολίων και, ως βασικός στόχος κάλυψης, τουλάχιστον 80% των εκτροφών και 80% των στοχευόμενων ζώων κάθε είδους στην επιλεγμένη ζώνη, με προσαρμογές ανάλογα με το κυκλοφορούν στέλεχος, την πυκνότητα ζώων και τη βιοασφάλεια.
Ταυτόχρονα, όμως, ο εμβολιασμός έχει συνέπειες στο υγειονομικό καθεστώς, στις μετακινήσεις και στο εμπόριο ζώων και προϊόντων. Η Κομισιόν επισημαίνει ότι η επιλογή αυτή δεν παρέχει απόλυτη προστασία και δεν καταργεί τα υπόλοιπα μέτρα ελέγχου.
Πάνω από 9 εκατομμύρια δόσεις στην ευρωπαϊκή τράπεζα
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ακόμη ένα επίσημο στοιχείο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.
Η ΕΕ διαθέτει μία από τις μεγαλύτερες τράπεζες αντιγόνων αφθώδους στον κόσμο και, σύμφωνα με την επίσημη ενημέρωση της Κομισιόν, η τράπεζα περιλαμβάνει περισσότερες από 9 εκατομμύρια δόσεις αποτελεσματικών εμβολίων για τον αφθώδη, τις οποίες μπορούν να ζητήσουν τα κράτη-μέλη σε περίπτωση ανάγκης για έκτακτο εμβολιασμό.
Μάλιστα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναφέρει ότι εφόσον εφαρμοστεί εμβολιασμός, οι δόσεις που προέρχονται από την ευρωπαϊκή τράπεζα αντιγόνων χρηματοδοτούνται κατά 100% από την ΕΕ. Και εδώ η θεωρία έχει ήδη γίνει πράξη.
Η Κύπρος πήρε 1.029.000 δόσεις SAT1
Το 2026, λίγες εβδομάδες πριν εντοπιστεί ο αφθώδης στη Λέσβο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κινητοποίησε την τράπεζα εμβολίων για την Κύπρο.
Στις 13 και 28 Φεβρουαρίου 2026, η Κομισιόν παρέδωσε συνολικά 1.029.000 δόσεις εμβολίου κατά του SAT1 στις κυπριακές αρχές για την υποστήριξη της εκστρατείας εμβολιασμού. Η ίδια η Επιτροπή εξηγεί ότι τα εμβόλια κινητοποιήθηκαν από την ευρωπαϊκή τράπεζα «για την ενίσχυση της ανοσίας των ευαίσθητων ζωικών πληθυσμών και τη μείωση του κινδύνου περαιτέρω μετάδοσης». Στις 2 Μαρτίου η Κύπρος υπέβαλε επισήμως στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή σχέδιο έκτακτου προστατευτικού εμβολιασμού, το οποίο περιλάμβανε τη γεωγραφική έκταση της ζώνης και τον αριθμό των ζώων που επρόκειτο να εμβολιαστούν. Η σχετική απόφαση της Επιτροπής ενσωμάτωσε στη συνέχεια το σχέδιο αυτό στα μέτρα αντιμετώπισης της κυπριακής επιδημίας.
Η Κύπρος δεν αποτελεί ασφαλώς αυτόματο «μοντέλο» για τη Λέσβο. Αποδεικνύει όμως ένα απλό και σημαντικό γεγονός: η εφαρμογή έκτακτου προστατευτικού εμβολιασμού κατά του SAT1 βρίσκεται μέσα στο σημερινό ευρωπαϊκό θεσμικό και επιχειρησιακό οπλοστάσιο.
Τι έχει πει το ίδιο το Υπουργείο
Στις 8 Μαΐου, η Γενική Διεύθυνση Κτηνιατρικής του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης, απαντώντας στη συζήτηση που είχε ήδη ανοίξει στη Λέσβο, αναγνώριζε ρητά ότι «τα εμβόλια αποτελούν ένα χρήσιμο εργαλείο για την αποτροπή μόλυνσης των ζώων και την περαιτέρω μετάδοση του ιού».
Το Υπουργείο σημείωνε παράλληλα ότι ακόμη και με εμβολιασμό θα εξακολουθούσαν να εφαρμόζονται οι θανατώσεις των θετικών εκτροφών, οι περιορισμοί, η επιτήρηση, οι απολυμάνσεις και τα υπόλοιπα μέτρα.
Ως βασικό παράγοντα που πρέπει να συνεκτιμηθεί ανέφερε τις αρνητικές συνέπειες που μπορεί να προκαλέσει ο εμβολιασμός στο υγειονομικό καθεστώς και στο εμπόριο, ενώ σημείωνε ότι η κατάσταση βρισκόταν υπό συνεχή αξιολόγηση και ότι θα μπορούσε να εξεταστεί εμβολιαστικό σχέδιο εφόσον κρινόταν σκόπιμο.
Αυτό είναι το σημείο στο οποίο η νέα επιστημονική δημοσίευση του Αυγούστου προσθέτει ένα νέο δεδομένο στη συζήτηση.
Δεν καταργεί τα επιχειρήματα κατά του εμβολιασμού. Δεν ακυρώνει τους εμπορικούς και υγειονομικούς κινδύνους. Δεν αποδεικνύει ότι το μοντέλο της Ουρουγουάης μπορεί να εφαρμοστεί αυτούσιο στη Λέσβο.
Αλλά παρέχει νέα επιστημονική τεκμηρίωση για το μέγεθος και κυρίως για την ταχύτητα με την οποία ένας έκτακτος εμβολιασμός μπορεί να επηρεάσει τη μετάδοση μιας επιδημίας αφθώδους.
Και αυτό, πέντε και πλέον μήνες μετά την εμφάνιση του πρώτου κρούσματος στη Λέσβο, δημιουργεί πλέον ένα απολύτως εύλογο ερώτημα προς την πολιτική και επιστημονική ηγεσία του Υπουργείου:
Με βάση τη σημερινή επιδημιολογική κατάσταση του νησιού, τα νέα επιστημονικά δεδομένα, την ύπαρξη ευρωπαϊκής τράπεζας εμβολίων και την εμπειρία του SAT1 στην Κύπρο, έχει επανεκτιμηθεί με συγκεκριμένο επιστημονικό μοντέλο το σενάριο έκτακτου προστατευτικού εμβολιασμού στη Λέσβο;
Και εφόσον η απάντηση εξακολουθεί να είναι αρνητική, ποια είναι σήμερα —όχι τον Μάρτιο ή τον Μάιο αλλά τον Σεπτέμβριο του 2026— η συγκεκριμένη επιδημιολογική, οικονομική και επιστημονική τεκμηρίωση που οδηγεί στην απόρριψή του; Αυτό είναι πλέον το ερώτημα που αξίζει μια εξίσου συγκεκριμένη απάντηση.
Ο Υπουργός και τα πολιτικά στελέχη του Υπουργείου, που επαναλαμβάνουν διαρκώς ότι οι επιστήμονες του ΥΠΑΑΤ εισηγούνται αρνητικά τον εμβολιασμό, οφείλουν πλέον να δώσουν στη δημοσιότητα τη σχετική επιστημονική έκθεση, μαζί με τα ονόματα εκείνων που την υπογράφουν. Εφόσον υπάρχει σαφής και τεκμηριωμένη επιστημονική βάση για την απόρριψη του εμβολιασμού, ας παρουσιαστεί δημόσια, ώστε να δοθούν συγκεκριμένες απαντήσεις και να κλείσει η συζήτηση απέναντι σε όσους αμφισβητούν αυτή την επιλογή.
Πηγές :
Η μελέτη στο Wageningen University & Research
· The Veterinary Journal / ScienceDirect
· Ευρωπαϊκή Επιτροπή – FMD Questions & Answers
