Έτσι ήταν η Λέσβος πριν από 18,5 εκατ. χρόνια – Νέα μελέτη καταγράφει 62 διαφορετικές ομάδες φυτών
Μια νέα επιστημονική μελέτη, που δημοσιεύεται στο τεύχος Αυγούστου 2026 ενός από τα σημαντικότερα διεθνή περιοδικά παλαιοβοτανικής*, προσθέτει δεκάδες νέες καταγραφές στη γνωστή απολιθωμένη χλωρίδα της Λέσβου και επιτρέπει στους επιστήμονες να περιγράψουν με πολύ μεγαλύτερη ακρίβεια το δάσος που κάλυπτε τη δυτική πλευρά του νησιού κατά το Πρώιμο Μειόκαινο.
Η εργασία δημοσιεύεται στο Review of Palaeobotany and Palynology, στον τόμο 351 του Αυγούστου 2026, με τίτλο The Early Miocene Petrified Forest of Lesvos – Reconstruction based on the West Akrocheiras plant macro assemblages. Υπογράφεται από τους Eleni M. Liapi, Johanna Kovar-Eder, Efthymia Tsitsou, George Iliopoulos και Nikolaos Zouros και βασίζεται σε απολιθωμένα φυτικά κατάλοιπα που ήρθαν στο φως στη θέση Ακρόχειρας, Σίγρι (Λέσβος), κατά τις σωστικές ανασκαφές που συνδέθηκαν με την κατασκευή του νέου οδικού άξονα στην περιοχή του Απολιθωμένου Δάσους.
Το βασικό εύρημα είναι εντυπωσιακό όχι μόνο αριθμητικά αλλά κυρίως επιστημονικά. Οι ερευνητές τεκμηριώνουν τουλάχιστον 62 διαφορετικά απολιθωμένα φυτικά taxa , από τα οποία περισσότερα από 35 καταγράφονται για πρώτη φορά στη Λέσβο. Στο υλικό αναγνωρίστηκαν δύο βρυόφυτα, τουλάχιστον πέντε είδη ή ομάδες φτερών και περισσότερα από 55 αγγειόσπερμα φυτά.
Ο όρος «taxa» χρειάζεται μια διευκρίνιση. Δεν σημαίνει ότι οι επιστήμονες αναγνώρισαν υποχρεωτικά 62 διαφορετικά είδη με τη σημερινή έννοια. Σε αρκετές περιπτώσεις η μορφολογία του απολιθώματος επιτρέπει ασφαλή κατάταξη μέχρι το γένος ή την οικογένεια και όχι μέχρι το είδος. Παρ' όλα αυτά, η έκταση της νέας καταγραφής αλλάζει ουσιαστικά την εικόνα της φυτικής ποικιλότητας που γνωρίζαμε μέχρι σήμερα από το Απολιθωμένο Δάσος.
Από τους εντυπωσιακούς κορμούς στα φύλλα που αποκαλύπτουν ολόκληρο το οικοσύστημα
Το Απολιθωμένο Δάσος της Λέσβου είναι παγκοσμίως γνωστό κυρίως για τους όρθιους και κατακείμενους απολιθωμένους κορμούς, τα ριζικά συστήματα και τα μεγάλα δέντρα που διατηρήθηκαν μέσα στα ηφαιστειακά πετρώματα. Για δεκαετίες, η επιστημονική έρευνα βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό στην ανατομία του απολιθωμένου ξύλου.
Μέχρι σήμερα έχουν καταγραφεί περισσότερα από 35 διαφορετικά taxa απολιθωμένων ξύλων, μεταξύ των οποίων κωνοφόρα και αγγειόσπερμα φυτά. Η νέα έρευνα όμως στρέφει την προσοχή σε κάτι πολύ μικρότερο σε μέγεθος, αλλά εξαιρετικά σημαντικό για την ανασύσταση του αρχαίου περιβάλλοντος: τα αποτυπώματα φύλλων, μαζί με μικρότερο αριθμό καρπών και άλλων φυτικών καταλοίπων.
Τα φύλλα μπορούν να δώσουν πληροφορίες που ένας κορμός μόνος του δεν μπορεί εύκολα να προσφέρει. Η μορφή τους, η νεύρωση, το περίγραμμά τους και άλλα μορφολογικά χαρακτηριστικά βοηθούν στην αναγνώριση περισσότερων φυτικών ομάδων και επιτρέπουν στους παλαιοβοτανικούς να περάσουν από το ερώτημα «ποια δέντρα υπήρχαν;» σε ένα πολύ ευρύτερο ερώτημα: πώς ήταν οργανωμένο ολόκληρο το δάσος και σε τι περιβάλλον αναπτυσσόταν;
Ακριβώς αυτή είναι η μεγάλη συνεισφορά της νέας μελέτης.
Δάση διαφορετικού τύπου μέσα στην ίδια περιοχή
Η ανάλυση της χλωρίδας της Δυτικής Ακρόχειρας δεν δείχνει ένα ομοιόμορφο δάσος. Αντίθετα, οι ερευνητές διακρίνουν διαφορετικούς τύπους βλάστησης που αντιστοιχούσαν σε διαφορετικές συνθήκες εδάφους, υγρασίας και υψομέτρου.
Στις χαμηλότερες περιοχές φαίνεται ότι αναπτύσσονταν παρόχθια οικοσυστήματα, συνδεδεμένα με νερό και μεγαλύτερη εδαφική υγρασία. Σε καλύτερα αποστραγγιζόμενα εδάφη και σε μεσαία ή μεγαλύτερα υψόμετρα υπήρχαν διαφορετικές δασικές κοινότητες.
Η φυτοκοινωνιολογική ανάλυση τοποθετεί τη βλάστηση της περιοχής είτε σε μια μεταβατική ζώνη μεταξύ μικτών μεσόφιλων δασών και πλατύφυλλων αειθαλών δασών, είτε σε υποϋγρά σκληρόφυλλα δάση που σταδιακά περνούσαν σε περισσότερο μεσόφιλη βλάστηση.
Πρόκειται ουσιαστικά για μια εικόνα πολύ πιο σύνθετη από το στερεότυπο ενός ενιαίου «υποτροπικού δάσους». Η δυτική Λέσβος εκείνης της περιόδου φαίνεται να φιλοξενούσε διαφορετικούς βιότοπους σε σχετικά μικρές αποστάσεις, ανάλογα με τη μορφολογία του εδάφους και την παρουσία νερού.
Φτέρες, φοίνικες, δάφνες, σφένδαμοι, λεύκες και πικροδάφνες
Στις νέες καταγραφές εμφανίζονται φυτικές ομάδες με συγγένειες προς φυτά που είναι γνωστά ακόμη και σήμερα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι πρόκειται κατ' ανάγκην για τα ίδια σύγχρονα είδη.
Οι ερευνητές καταγράφουν, μεταξύ άλλων, απολιθώματα που συνδέονται με βρύα και ηπατικά φυτά, φτέρες, δαφνοειδή, φοίνικες, φυτά συγγενικά με την οικογένεια της πιπερόριζας, όσπρια, καρυδιές, σημύδες, βάτους, φτελιές, λεύκες, σφενδάμους, πικροδάφνες και ίλεξ.
Πολλές από αυτές τις ομάδες αναφέρονται στη νέα εργασία ως πρώτες καταγραφές για το απολιθωμένο φυτικό αρχείο της Λέσβου.
Η σημασία τους δεν βρίσκεται μόνο στην προσθήκη νέων ονομάτων σε έναν κατάλογο. Κάθε ομάδα έχει συγκεκριμένες οικολογικές απαιτήσεις. Όταν συνδυαστούν όλες μαζί, δημιουργούν ένα πολύ πιο αξιόπιστο «αποτύπωμα» της θερμοκρασίας, της υγρασίας, της εποχικότητας και των διαφορετικών τοπικών οικοσυστημάτων.
Προγενέστερη μελέτη στην ίδια περιοχή της Ακρόχειρας, που είχε βασιστεί σε 235 αποτυπώματα φύλλων και είχε αναγνωρίσει μόλις 16 taxa, είχε ήδη δείξει θερμό εύκρατο και υγρό κλίμα, με εποχικές εναλλαγές περισσότερο και λιγότερο υγρών περιόδων. Η νέα έρευνα πολλαπλασιάζει το διαθέσιμο υλικό και δημιουργεί πλέον πολύ ισχυρότερη βάση για την παλαιοκλιματική ανασύσταση.
Η Λέσβος πριν από περίπου 18,5 εκατομμύρια χρόνια
Το Απολιθωμένο Δάσος σχηματίστηκε κατά το Πρώιμο Μειόκαινο, σε μια περίοδο πριν από περίπου 18,5 εκατομμύρια χρόνια, όταν η γεωγραφία του Αιγαίου, το κλίμα και η βλάστηση διέφεραν ριζικά από τα σημερινά.
Σύμφωνα με την τεκμηρίωση της UNESCO, στην περιοχή αναπτυσσόταν ένα μικτό δασικό οικοσύστημα με υποτροπικά χαρακτηριστικά και μεγάλη ποικιλία κωνοφόρων και αγγειόσπερμων φυτών. Η κατανομή της βλάστησης μεταβαλλόταν ανάλογα με τη μορφολογία του τοπίου.
Η νέα μελέτη της Δυτικής Ακρόχειρας κάνει αυτή τη γενική εικόνα πολύ πιο λεπτομερή. Δεν περιγράφει απλώς ένα θερμό αρχαίο δάσος. Αναγνωρίζει διαφορετικές ζώνες και κοινότητες φυτών και δίνει στους επιστήμονες τη δυνατότητα να εξετάσουν πώς άλλαζε η βλάστηση από τα χαμηλά και υγρά σημεία προς τις καλύτερα αποστραγγιζόμενες πλαγιές.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τη μελέτη της εξέλιξης του κλίματος στο Αιγαίο. Το Απολιθωμένο Δάσος δεν λειτουργεί μόνο ως ένα εντυπωσιακό παλαιοντολογικό μνημείο. Αποτελεί ένα φυσικό αρχείο περιβαλλοντικών και κλιματικών μεταβολών εκατομμυρίων ετών.
Ο δρόμος Καλλονής–Σιγρίου άνοιξε και ένα τεράστιο επιστημονικό «παράθυρο»
Η νέα έρευνα έχει άμεση σχέση με ένα από τα μεγαλύτερα δημόσια έργα που πραγματοποιήθηκαν στη δυτική Λέσβο.
Κατά την κατασκευή του οδικού άξονα Καλλονής–Σιγρίου, και ιδιαίτερα στις εργασίες μέσα στην προστατευόμενη περιοχή του Απολιθωμένου Δάσους, οι εκσκαφές έφεραν στην επιφάνεια αλλεπάλληλους απολιθωματοφόρους ορίζοντες.
Περισσότερες από 15 σημαντικές απολιθωματοφόρες θέσεις εντοπίστηκαν κατά μήκος του νέου δρόμου, με μαζικές συγκεντρώσεις από κορμούς, κλαδιά, ριζικά συστήματα, φύλλα και καρπούς.
Σε προηγούμενες επιστημονικές καταγραφές του προγράμματος των σωστικών ανασκαφών αναφέρεται ότι έχουν αποκαλυφθεί περισσότερα από 10.000 απολιθωμένα δείγματα, ενώ μεγάλο μέρος των σημαντικότερων ευρημάτων διατηρήθηκε στην αρχική του θέση.
Η θέση Ακρόχειρας, Σίγρι (Λέσβος) αποδείχθηκε μία από τις σημαντικότερες περιοχές αυτής της έρευνας. Οι ηφαιστειακές αποθέσεις διατήρησαν όχι μόνο μεγάλους κορμούς αλλά και εξαιρετικά εύθραυστα φύλλα, επιτρέποντας σήμερα την ανασύσταση της βλάστησης με λεπτομέρεια που παλαιότερα δεν ήταν δυνατή.
Η κατασκευή του δρόμου δημιούργησε επομένως μια σπάνια περίπτωση όπου ένα μεγάλο τεχνικό έργο αποκάλυψε ταυτόχρονα ένα τεράστιο νέο παλαιοντολογικό αρχείο. Οι σωστικές ανασκαφές του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Απολιθωμένου Δάσους Λέσβου επέτρεψαν την καταγραφή, προστασία και επιστημονική αξιοποίηση των ευρημάτων.
Δεν πρόκειται για μία μόνο ηφαιστειακή καταστροφή
Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο που έχει προκύψει από την έρευνα στην περιοχή της Ακρόχειρας είναι ότι η ιστορία του Απολιθωμένου Δάσους δεν περιορίζεται σε ένα και μοναδικό καταστροφικό ηφαιστειακό επεισόδιο.
Στη θέση Ακρόχειρα έχουν αναγνωριστεί τουλάχιστον οκτώ διαφορετικά ηφαιστειακά επεισόδια σε διαδοχικές στρωματογραφικές ενότητες. Τα διαφορετικά επίπεδα απολιθωμάτων αποτελούν επομένως στιγμιότυπα διαφορετικών φάσεων του αρχαίου οικοσυστήματος.
Αυτό αυξάνει εντυπωσιακά την επιστημονική αξία της περιοχής. Αντί για μια φωτογραφία ενός δάσους σε μία συγκεκριμένη χρονική στιγμή, οι επιστήμονες έχουν τη δυνατότητα να εξετάσουν μια σειρά διαδοχικών περιβαλλοντικών καταγραφών, μέσα από τις οποίες μπορούν να παρακολουθήσουν αλλαγές στη βλάστηση και στο τοπικό περιβάλλον.
Παλαιότερες έρευνες έχουν τοποθετήσει αυτή την ακολουθία ηφαιστειακών και περιβαλλοντικών γεγονότων σε ένα χρονικό παράθυρο που εκτείνεται περίπου από τα 18,5 έως τα 16 εκατομμύρια χρόνια πριν, προσφέροντας ένα εξαιρετικά μεγάλο χρονικό αρχείο για τη μελέτη της εξέλιξης της χλωρίδας του Αιγαίου.
Από 16 φυτικά taxa σε τουλάχιστον 62
Η πρόοδος της επιστημονικής έρευνας στην Ακρόχειρα φαίνεται καθαρά αν συγκριθεί η νέα εργασία με τα πρώτα αποτελέσματα που είχαν δημοσιευθεί πριν από λίγα χρόνια.
Η μελέτη του 2022, βασισμένη σε 235 αποτυπώματα φύλλων, είχε αναγνωρίσει 16 φυτικά taxa. Ήταν ήδη σημαντική, καθώς είχε προσθέσει νέες καταγραφές και είχε δώσει τις πρώτες ενδείξεις για τη σύνθεση του συγκεκριμένου αρχαίου δάσους.
Η νέα εργασία ανεβάζει τον αριθμό σε τουλάχιστον 62, ενώ περισσότερα από 35 δεν είχαν προηγουμένως αναφερθεί στη Λέσβο.
Δεν πρόκειται λοιπόν για μια μικρή διόρθωση της υπάρχουσας γνώσης. Πρόκειται για σημαντική διεύρυνση της γνωστής παλαιοχλωρίδας της περιοχής.
Και η έρευνα δεν έχει ολοκληρωθεί. Οι ίδιοι οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι το υλικό της Δυτικής Ακρόχειρας αποτελεί τη βάση για επόμενες μελέτες σχετικά με τη βλάστηση και το κλίμα της ευρύτερης περιοχής του Απολιθωμένου Δάσους κατά το Πρώιμο Μειόκαινο.
Ένα από τα πληρέστερα αρχεία δάσους του Πρώιμου Μειόκαινου στον κόσμο
Η διεθνής σημασία του Απολιθωμένου Δάσους έχει ενισχυθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια. Η International Union of Geological Sciences (IUGS) το κατατάσσει στα σημαντικότερα σημεία γεωλογικής κληρονομιάς και το περιγράφει ως ένα από τα πληρέστερα αρχεία δασικού οικοσυστήματος του Πρώιμου Μειόκαινου παγκοσμίως.
Η νέα δημοσίευση ενισχύει ακριβώς αυτή τη διάσταση.
Οι μεγάλοι απολιθωμένοι κορμοί είναι εκείνοι που εντυπωσιάζουν τον επισκέπτη. Για την επιστήμη, όμως, η πραγματική αξία βρίσκεται πλέον στον συνδυασμό κορμών, ριζών, φύλλων, καρπών, της ακριβούς στρωματογραφικής τους θέσης και των ηφαιστειακών πετρωμάτων που τους περιβάλλουν.
Με αυτά τα δεδομένα μπορεί να ανασυντεθεί όχι απλώς ένα σύνολο δέντρων, αλλά η δομή ενός ολόκληρου οικοσυστήματος.
Και η μελέτη που δημοσιεύεται τον Αύγουστο του 2026 δείχνει ότι το επιστημονικό αρχείο της Λέσβου απέχει ακόμη πολύ από το να θεωρηθεί εξαντλημένο.
Κάτω από τις ηφαιστειακές αποθέσεις της δυτικής Λέσβου εξακολουθούν να υπάρχουν πληροφορίες για μια εποχή κατά την οποία το νησί είχε διαφορετικό κλίμα, διαφορετικό ανάγλυφο και μια βλάστηση πολύ πλουσιότερη και διαφορετικότερη από τη σημερινή.
Η Δυτική Ακρόχειρα είναι πλέον μία από τις περιοχές που επιτρέπουν στους επιστήμονες να διαβάσουν αυτό το αρχείο με πολύ μεγαλύτερη ακρίβεια.
*Η μελέτη δημοσιεύτηκε στο διεθνές επιστημονικό περιοδικό Review of Palaeobotany and Palynology, στον Τόμο 351, Αύγουστος 2026 με τιτλο “The Early Miocene Petrified Forest of Lesvos – Reconstruction based on the West Akrocheiras plant macro assemblages”
Το περιοδικό είναι εξειδικευμένο στην παλαιοβοτανική και παλυνολογία και εκδίδεται από την Elsevier.
