«Ήταν, πατριώτη, ένας λαός, ένας μεγάλος τοπικός εχθρός...» Έτσι ξεκινά το ομώνυμο τραγούδι από το θεατρικό έργο του Ιάκωβου Καμπανέλλη. Γραμμένο το 1975, μελοποιημένο από τον Μίκη, με αναφορές σε όλα τα ιστορικά γεγονότα από το 1945 μέχρι την εποχή της συγγραφής του.
Από τα Δεκεμβριανά και την ανάμειξη των Αμερικανών στη χώρα, τις εκλογές βίας και νοθείας, τη δολοφονία του Λαμπράκη, τα Ιουλιανά, την παλατιανή καμαρίλα, την αποστασία και τη «ζάχαρη» των επίορκων αξιωματικών.
Ένα θεατρικό για την πρόσφατη ιστορία, ανεβασμένο από τον θίασο Καρέζη - Καζάκου αμέσως μετά τη χούντα. Ένα έργο που ανέβηκε από επαγγελματίες και ερασιτέχνες· ένα έργο του οποίου τα τραγούδια ακούγονται σε σχολικές γιορτές μνήμης.
Ο εχθρός λαός· κάθε λαός που σηκώνεται, που ξεσηκώνεται απέναντι στην εξουσία που τον δυναστεύει. Σηκώνεται και ξεσηκώνεται στους δρόμους, στις πλατείες, έξω από τη Βαστίλη, ενάντια σε εκείνους που νομοθετούν εναντίον του.
Ο εχθρός λαός, αυτός που «περνά στις 3 του Σεπτέμβρη», που δολοφονείται τον Δεκέμβρη, που αγανακτεί, φωνάζει «όχι» στους τοκογλύφους και ζητά δικαιοσύνη.
Ο εχθρός λαός, αυτός που πολέμησε σε όλα τα μέτωπα, ο ανώνυμος νεκρός που έπεσε μαχόμενος για τη χώρα, αλλά και εκεί που τον έστειλαν οι εξουσίες.
Αυτός ο λαός, που του φτιάχνουν ένα μνημείο του «Άγνωστου, του Ανώνυμου, του Αφανούς», για να πηγαίνουν να καταθέτουν στεφάνια και να καπηλεύονται τους αγώνες του οι πατριδέμποροι, ώστε να εξασφαλίζουν την καρέκλα τους.
Όσο είναι σιωπηλός, υπάκουος, πειθήνιος, νεκρός, αυτός ο λαός δοξάζεται και είναι ήρωας για τους κυβερνώντες. Όταν όμως ο ανώνυμος, ο άγνωστος, ο αφανής λαός διεκδικεί, τότε τον αποκαλούν όχλο και επιστρατεύονται κάγκελα, σίδερα, σιδεριές, χωροφύλακες και στρατιωτικοί.
Μιλούν για σεβασμό στο μνημείο...
Τα μνημεία είναι μνήμη. Και «μνήμη του λαού μου σε λένε Πίνδο», Κλέφτη, Αντάρτη, Σκρα, Εσκι Σεχίρ, Κύπρο... Μνήμη του λαού μου σε λένε εκεί που σε έστειλαν να σκοτωθείς για τα κέρδη άλλων, όπως στη μακρινή Κορέα...
Μνήμη του λαού μου είναι οι καμένοι, οι πνιγμένοι, οι αυτοκτονημένοι, οι κατατρεγμένοι, οι ξενιτεμένοι — όσοι «λαχτάρησαν μια χώρα όπου θα έχουν τον νόμο φίλο κι όχι φύλακα...»
Και όπως είχε γράψει κι ο Διονύσης: «Η πλατεία θα είναι πάντα γεμάτη...»
