Όταν τα σταμνιά του Μανταμάδου δεν έλειπαν από κανένα σπίτι: Επίσκεψη στα τσουκαλαριά του Αγίου Στεφάνου
Μια επίσκεψη σε έναν τόπο όπου η μνήμη μυρίζει χώμα, καμίνι και ελιά πραγματοποίησε την Τετάρτη 13 Μαΐου 2026 το Δ.Σ. της Λουτρόπολης Θερμής, στα ιστορικά τσουκαλαριά του Αγίου Στεφάνου στον Μανταμάδο.
Εκεί όπου κάποτε λειτουργούσαν 42 εργαστήρια τσουκαλάδων, σήμερα στέκει ακόμη ζωντανό το αγγειοπλαστείο του Δημήτρη Κουβδή, το τελευταίο εργαστήριο της Λέσβου που διατηρεί την παραδοσιακή διαδικασία παραγωγής κεραμικών.
Τα σταμνιά του Μανταμάδου ήταν παλιά απαραίτητα σε κάθε νοικοκυριό. Δεν ήταν απλώς σκεύη καθημερινής χρήσης. Ήταν κομμάτι της ζωής του σπιτιού. Περιζήτητα σε όλο το νησί, κρατούσαν το νερό δροσερό χάρη στα ιδιαίτερα συστατικά του χώματος της περιοχής.
Η μεγάλη αλλαγή ήρθε τη δεκαετία του 1950, όταν τα βιομηχανοποιημένα γυάλινα και πλαστικά σκεύη άρχισαν σταδιακά να αντικαθιστούν τα πήλινα. Ήταν φθηνότερα, πιο εύκολα, πιο «σύγχρονα». Κάπως έτσι, μια ολόκληρη τέχνη άρχισε να υποχωρεί.
Ο Δημήτρης Κουβδής συνεχίζει σήμερα να φτιάχνει τον πηλό όπως οι παλιοί. Συλλέγει το τοπικό αργιλώδες χώμα, το αφήνει στον δρόμο ώστε να κονιορτοποιηθεί από τα διερχόμενα οχήματα και στη συνέχεια το επεξεργάζεται σε δεξαμενές, ώστε να πάρει καθαρή λάσπη, χωρίς πετραδάκια.
Με αυτήν πλάθει τα κεραμικά του. Ακολουθεί το ψήσιμο στο παραδοσιακό καμίνι, με καύσιμο πυρήνα ελιάς και ξύλα ελιάς. Η διαδικασία ξεκινά αργά, με προσοχή, μέχρι η θερμοκρασία να φτάσει στα απαιτούμενα επίπεδα. Το ζωγράφισμα γίνεται με ασβέστη, όπως γινόταν πάντα.
Η κεραμική τέχνη του Δημήτρη Κουβδή έχει ενταχθεί στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO στην Ελλάδα από το Υπουργείο Πολιτισμού, αναγνωρίζοντας τη μοναδικότητα και την ιστορική της αξία.
Ξεχωριστή σημασία έχει και ο ίδιος ο χώρος του εργαστηρίου. Η επίπεδη στέγη του, φτιαγμένη από καλάμια, ξερά πουρνάρια και πατημένο χώμα, έχει κηρυχθεί διατηρητέο μνημείο από το Υπουργείο Πολιτισμού.
Η επίσκεψη στον Άγιο Στέφανο ηταν μια επιστροφή σε έναν κόσμο που χάνεται, αλλά δεν έχει ακόμη σβήσει. Όσο ο τελευταίος τσουκαλάς του Μανταμάδου συνεχίζει να δουλεύει τον πηλό, η Λέσβος κρατά ακόμη στα χέρια της ένα κομμάτι από την ψυχή της.
