Ξύλινα καΐκια, αιώνια μαστοριά: Η ξυλοναυπηγική παράδοση του Πλωμαρίου και οι αθάνατοι καραβομαραγκοί Δούκας Γιαμουγιάννης & Ανδρέας Λιόλιος

Ξυλοναυπηγική Παράδοση Πλωμαρίου: Οι Αθάνατοι Καραβομαραγκοί και τα Σκαριά του Αιγαίου

Ένα ξεχωριστό αφιέρωμα από τον Πολιτιστικό Σύλλογο Πλωμαρίου «Το Πόλιον» σε δύο σπουδαίους τεχνίτες, τους καραβομαραγκούς Δούκα Γιαμουγιάννη και Ανδρέα Λιόλιο, έρχεται να φωτίσει την πλούσια ξυλοναυπηγική παράδοση του Πλωμαρίου, της Λέσβου και ολόκληρου του Αιγαίου.

Με αίσθημα ευθύνης απέναντι στην πολιτιστική μας κληρονομιά, ο Σύλλογος ολοκλήρωσε την παραγωγή ενός ντοκιμαντέρ και ενός πολυτελούς λευκώματος με τίτλο:

Το έργο αυτό αφιερώνεται στους καραβομαραγκούς που «έφυγαν» πρόωρα και σχεδόν ταυτόχρονα το 2021, στους προγόνους τους, στους μαστόρους των ταρσανάδων και, συνολικά, στη ναυτοσύνη του Αιγαίου.

Καθοριστική ήταν η ευγενική χορηγία της Γενικής Γραμματείας Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής, για την οποία ο Σύλλογος εκφράζει θερμές ευχαριστίες, όπως και για την πολύτιμη υποστήριξη της Ποτοποιίας Πλωμαρίου Ισιδώρου Αρβανίτη.

Στόχος και σκοπός αυτής της προσπάθειας είναι η διάσωση και ανάδειξη της ανεπανάληπτης ξυλοναυπηγικής τέχνης που χάνεται, αλλά και η συνέχιση της ναυπήγησης και των ταξιδιών των παραδοσιακών ελληνικών σκαφών, προς όφελος της ελληνικής δημιουργικής οικονομίας.

Η θάλασσα του Αιγαίου, μήτρα πολιτισμού

Το Αιγαίο, θάλασσα που γέννησε έναν από τους μεγαλύτερους πολιτισμούς της ανθρωπότητας, με τις απέραντες ακτές και τα αναρίθμητα νησιά, αποτέλεσε το πεδίο όπου αναπτύχθηκε ο ναυτικός πολιτισμός των Ελλήνων.

Η Λέσβος, στο σταυροδρόμι των θαλάσσιων διαδρομών του ανατολικού Αιγαίου, συνδέεται άρρηκτα με τη θάλασσα και τη ναυτική ιστορία του τόπου.

Περιοχές όπως η Μυτιλήνη, το Πλωμάρι, το Σίγρι, η Ερεσός, ο Μόλυβος, η Πέτρα, ο Πολυχνίτος, το Πέραμα, η Κουντουριδιά, τα Λουτρά κ.ά., έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη ναυτική ιστορία του Αρχιπελάγους.

Πλωμάρι: Κέντρο Ξυλοναυπηγικής Τέχνης

Το Πλωμάρι υπήρξε το σπουδαιότερο ναυπηγικό κέντρο της Λέσβου και ένα από τα πιο σημαντικά του Αιγαίου.

Εδώ και περίπου τρεις αιώνες, η ναυπηγική και ναυτική παράδοση του Πλωμαρίου απέκτησε μεγάλη ακμή και φήμη σε θάλασσες όπως το Αιγαίο, η Μεσόγειος και ο Εύξεινος Πόντος, με τα ξακουστά πλωμαρίτικα καΐκια και ιδιαίτερα τα «περάματα» που κατασκευάζονταν στους ταρσανάδες του.

Η ιδιαίτερη γεωμορφολογία της περιοχής, με τις απότομες πλαγιές και τις ρεματιές, καθώς και η έλλειψη εύκολης χερσαίας πρόσβασης στα παράκτια χωριά, ώθησαν τους κατοίκους να στραφούν στη θάλασσα.

Αποδείξεις αιώνιας ναυτοσύνης

Αδιάψευστες αποδείξεις της ναυτικής δραστηριότητας των Πλωμαριτών από τα μέσα του 18ου αιώνα είναι:

• Τα επίθετα «Καπιτάνος» και «Καλαφάτης» που καταγράφονται ήδη από το 1788.
• Η συμμετοχή πλωμαρίτικων πλοίων στον Ρωσοτουρκικό Πόλεμο 1768-1774, στο πλευρό του ρωσικού στόλου, αποδεικνύοντας ότι η ναυτιλία του Πλωμαρίου ήταν ήδη τότε σε μεγάλη ακμή.

200 παραδοσιακά σκαριά στα πέλαγα

Ο εμπορικός στόλος του Πλωμαρίου ήταν από τους μεγαλύτερους στο Αιγαίο. Όπως μαρτυρεί ο Γιώργος Γιαννουλέλλης:

«Στην ιδιαίτερη πατρίδα μου, το Πλωμάρι, είχαμε στις αρχές του αιώνα πάνω από 200 καΐκια, καραβόσκαρα, περάματα, τρεχαντήρια, σακολέβες, αλαμάνες, τσερνίκια κ.ά., που αρμένιζαν στα πέλαγα της Ρουμανίας, της Ρωσίας, ως την Ανατολική Μαύρη Θάλασσα, τον Πόντο, τη Σαμψούντα, την Τραπεζούντα και τη Μεσόγειο».

Παραγγελίες από τις Οινούσσες

Χαρακτηριστικό της φήμης των ταρσανάδων του Πλωμαρίου είναι ότι ακόμη και οι φτωχοί Οινουσιώτες, βλέποντας σωτηρία στη θάλασσα, έκαναν εράνους για να παραγγείλουν τα πρώτα δέκα καΐκια τους στο Πλωμάρι — και αργότερα άλλα δέκα.

Οι ταρσανάδες του Πλωμαρίου

Στην συνοικία Ταρσανάς, όπου ζούσαν οι ναυτικοί της πόλης, λειτουργούσαν τουλάχιστον τέσσερις οργανωμένοι ταρσανάδες από τα μέσα του 19ου αιώνα — αν και οι ενδείξεις οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η ναυπηγική δραστηριότητα ήταν πολύ παλαιότερη.

Οι πλωμαρίτικοι ταρσανάδες εφάρμοζαν και τους δύο τρόπους σχεδίασης:

• Τα «μοντέλα με σάλα»
• Τα «μονόχναρα»

Αποδεικνύοντας πως στο Πλωμάρι κατασκευάζονταν όλων των τύπων και μεγεθών αιγαιοπελαγίτικα σκαριά.

Η μοναδική τεχνική των Γιαμουγιάννηδων

Η τεχνική της οικογένειας Γιαμουγιάννη, με τα «μισομόδελα», ήταν μοναδική στην αιγαιοπελαγίτικη παράδοση, καθώς τα σκαριά χτίζονταν με νομείς και όχι με ισάλους.

Η σημασία των ξύλων

Κομβική ήταν και η ποιότητα των ξύλων, κυρίως πεύκα πλούσια σε ρητίνη, που προσέφεραν εξαιρετική αντοχή στα καΐκια.

Μαρτυρίες και υδατογραφίες

Πολύτιμες πληροφορίες μας κληροδοτεί ο καπετάνιος - ζωγράφος Μανώλης Πιτσιλαδής, γιος του θρυλικού καπετάν Πέτρου Πιτσιλαδή, ο οποίος με κείμενα και υδατογραφίες στο λεύκωμα αναδεικνύει τη ναυτική παράδοση του τόπου. Γεννημένος το 1920, μπαρκάρισε σε ηλικία 11 ετών και έζησε μισό αιώνα στη θάλασσα, ναυαγώντας δύο φορές.

Σταθμοί της πρόσφατης ιστορίας

Με πρωτοβουλία του Συλλόγου έχουν επιτευχθεί:

• Η διοργάνωση της 1ης Regatta του Υπουργείου Αιγαίου (2001) με εκκίνηση από το Πλωμάρι.
• Η αγορά του βιομηχανικού κτηρίου για τη δημιουργία του «Μουσείου Ναυτικής Τέχνης και Ναυπηγικής Παράδοσης του Αιγαίου» (2003).
• Η υιοθέτηση του καϊκιού «Άγιος Νικόλαος», χαρακτηρισμένου από το Υπουργείο Πολιτισμού ως πολιτιστικό τεκμήριο της ξυλοναυπηγικής τέχνης, το οποίο κοσμεί πλέον το λιμάνι του Πλωμαρίου.

Μήνυμα και παρακαταθήκη

Όπως σημειώνει ο Χάρης Τζάλας, Πρόεδρος του Ινστιτούτου Προστασίας Ναυτικής Παράδοσης:

«Η προστασία του ξύλινου παραδοσιακού ελληνικού σκάφους δεν είναι απλώς συναισθηματική πράξη. Εάν δοθούν κίνητρα, η Ελλάδα μπορεί να ωφεληθεί πολλαπλώς. Τα παραδοσιακά καρνάγια θα ζωντανέψουν ξανά και ο τουρισμός μας θα ομορφύνει με τα ωραία σκαριά που θα στολίζουν τους κόλπους και τα λιμάνια μας».

Με αυτό το λευκωμα και το ντοκιμαντέρ, τιμούμε τη μνήμη των Δούκα Γιαμουγιάννη, Ανδρέα Λιόλιου, των προγόνων τους και όλων των μαστόρων των ταρσανάδων και της ναυτοσύνης του Πλωμαρίου.

Οι ευχαριστίες μας είναι θερμές προς όλους όσους συνέβαλαν σε αυτό το σημαντικό πολιτιστικό έργο.