ΕΕ–Mercosur: Η «ευκαιρία» που βαφτίστηκε σωτηρία και απειλεί την ελληνική γεωργία και κτηνοτροφία
ΕΕ–Mercosur: Η «ευκαιρία» του Υπουργείου και ο πραγματικός κίνδυνος για την ελληνική γεωργία και κτηνοτροφία
Η εμπορική συμφωνία ανάμεσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τη Mercosur παρουσιάζεται από την ελληνική κυβέρνηση ως μια ισορροπημένη επιλογή, ικανή να ανοίξει νέες αγορές, να προστατεύσει εθνικά προϊόντα και να θωρακίσει τους παραγωγούς από αθέμιτο ανταγωνισμό. Στην επίσημη αφήγηση κυριαρχούν όροι όπως «ευκαιρίες εξαγωγών», «γεωγραφικές ενδείξεις», «δικλείδες ασφαλείας» και «υψηλά πρότυπα ποιότητας».
Όμως, πίσω από αυτό το επικοινωνιακό περίβλημα, η συμφωνία εντάσσεται σε μια ευρύτερη ευρωπαϊκή στρατηγική εμπορικών ανοίγματων που μεταφέρει το κόστος προσαρμογής κυρίως στον πρωτογενή τομέα. Αυτό δεν αποτελεί ελληνική ιδιαιτερότητα. Το επιβεβαιώνουν οι αντιδράσεις αγροτών σε ολόκληρη την Ευρώπη, από τη Γαλλία και το Βέλγιο έως την Ιταλία και την Ελλάδα, όπου η Mercosur έχει αναδειχθεί σε σύμβολο μιας πολιτικής που αντιμετωπίζει τη γεωργία ως διαπραγματευτικό χαρτί.
Το επιχείρημα ότι «η συμφωνία θα περνούσε έτσι κι αλλιώς, λόγω ειδικής πλειοψηφίας» δεν απαντά στο ουσιαστικό ερώτημα. Το ζητούμενο δεν είναι η διαδικαστική της έγκριση, αλλά ποιος θα επωμιστεί τις συνέπειες και αν υπάρχουν πραγματικά, έγκαιρα εργαλεία προστασίας πριν η ζημιά αποτυπωθεί στο εισόδημα των παραγωγών.
Η υπόσχεση των «νέων αγορών» και το πραγματικό μέγεθος των εξαγωγών
Η συμφωνία αφορά πράγματι μια τεράστια αγορά περίπου 270 εκατομμυρίων καταναλωτών και προβλέπει σημαντικές μειώσεις ή καταργήσεις δασμών σε προϊόντα και υπηρεσίες. Αυτό το στοιχείο αποτελεί βασικό επιχείρημα για όσους βλέπουν τη Mercosur κυρίως μέσα από το πρίσμα των εξαγωγών.
Ωστόσο, τα δεδομένα για την Ελλάδα είναι συγκεκριμένα. Οι αγροδιατροφικές εξαγωγές προς τις χώρες της Mercosur παραμένουν περιορισμένες, της τάξης περίπου των 34 εκατομμυρίων ευρώ. Το μέγεθος αυτό χρησιμοποιείται ως απόδειξη ότι υπάρχει μεγάλο περιθώριο ανάπτυξης. Οικονομικά όμως, αυτή η ανάγνωση είναι ατελής. Όταν το υφιστάμενο αποτύπωμα είναι μικρό, τα πιθανά οφέλη είναι θεωρητικά και μακροπρόθεσμα, ενώ οι κίνδυνοι στην εσωτερική αγορά της Ευρώπης είναι άμεσοι.
Ο Έλληνας αγρότης δεν ανταγωνίζεται πρωτίστως στη Βραζιλία ή την Αργεντινή. Ανταγωνίζεται στο ευρωπαϊκό ράφι, εκεί όπου η είσοδος φθηνότερων προϊόντων από τρίτες χώρες αλλάζει τους όρους διαπραγμάτευσης για ολόκληρη την αλυσίδα.
Οι ποσοστώσεις και ο μηχανισμός πίεσης των τιμών
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επισημαίνει ότι για ευαίσθητα προϊόντα –όπως το βοδινό κρέας, τα πουλερικά, η ζάχαρη και η αιθανόλη– η πρόσβαση στην ευρωπαϊκή αγορά θα γίνεται με ποσοστώσεις και σταδιακή εφαρμογή. Τυπικά, αυτό λειτουργεί ως περιορισμός των εισαγωγών.
Στην πράξη όμως, οι αγροτικές αγορές δεν αντιδρούν μόνο στις ποσότητες που τελικά εισάγονται, αλλά και στην προσδοκία τους. Η ύπαρξη μιας νέας γραμμής τροφοδοσίας, ακόμη και περιορισμένης, αρκεί για να μεταβληθεί η ισορροπία ισχύος υπέρ των εμπόρων και των μεταποιητών. Οι πιέσεις στις τιμές παραγωγού εμφανίζονται πριν καν γεμίσουν οι αποθήκες με εισαγόμενα προϊόντα.
Οι ποσοστώσεις μπορεί να φαίνονται μικρές ως ποσοστό της συνολικής κατανάλωσης, αλλά είναι αρκετές για να επηρεάσουν συγκεκριμένες κατηγορίες, περιόδους ή ποιοτικές διαβαθμίσεις προϊόντων. Από εκεί και πέρα, η συμπίεση των τιμών μεταφέρεται σε όλη την αλυσίδα. Δεν είναι τυχαίο ότι η συμφωνία Mercosur έχει μετατραπεί σε σημείο αναφοράς των αγροτικών κινητοποιήσεων σε πολλές χώρες της Ευρώπης.
Οι δικλείδες ασφαλείας και το πρόβλημα του χρόνου
Το Υπουργείο προβάλλει τις ρήτρες διασφάλισης ως βασική ασπίδα προστασίας. Πράγματι, τόσο το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο όσο και η Επιτροπή αναγνωρίζουν ότι οι εμπορικές συμφωνίες πρέπει να συνοδεύονται από μηχανισμούς που επιτρέπουν την επαναφορά δασμών ή τον περιορισμό εισαγωγών σε περίπτωση διαταραχής της αγοράς.
Το κρίσιμο ζήτημα όμως είναι ο χρόνος. Για να ενεργοποιηθεί μια τέτοια ρήτρα απαιτείται τεκμηρίωση, αξιολόγηση και πολιτική συναίνεση σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Στο μεσοδιάστημα, οι παραγωγοί έχουν ήδη δεχθεί τις πιέσεις. Οι απώλειες στο εισόδημα είναι άμεσες και δεν ανακτώνται εκ των υστέρων.
Το γεγονός ότι η Επιτροπή προωθεί πρόσθετα κανονιστικά πλαίσια για ταχύτερη εφαρμογή των μηχανισμών αυτών δείχνει ακριβώς το πρόβλημα: οι δικλείδες δεν είναι τόσο άμεσες και αποτελεσματικές όσο παρουσιάζονται στο πολιτικό επίπεδο.
Η «αμοιβαιότητα» και οι άνισοι όροι παραγωγής
Ένα ακόμη βασικό επιχείρημα είναι ότι όλα τα προϊόντα που εισάγονται από τη Mercosur θα πρέπει να συμμορφώνονται με τα ευρωπαϊκά πρότυπα ασφάλειας τροφίμων. Αυτό ισχύει ως γενική αρχή. Όμως, άλλο πράγμα είναι η ασφάλεια του τελικού προϊόντος και άλλο η ισοδυναμία των όρων παραγωγής.
Οι Ευρωπαίοι αγρότες λειτουργούν με αυστηρούς κανόνες για το περιβάλλον, τα φυτοφάρμακα, την ευζωία των ζώων και τις εργασιακές συνθήκες. Σε πολλές χώρες της Mercosur, το κόστος παραγωγής είναι χαμηλότερο ακριβώς επειδή αυτοί οι κανόνες είναι λιγότερο απαιτητικοί. Το αποτέλεσμα είναι ένα δομικό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα που δεν εξαλείφεται απλώς με ελέγχους στο τελικό προϊόν.
Γι’ αυτό και η ευρωπαϊκή συζήτηση δεν περιορίζεται στο αν τα τρόφιμα είναι ασφαλή, αλλά στο αν ο ανταγωνισμός γίνεται με συγκρίσιμους όρους. Σε αυτό το πεδίο, η συμφωνία αφήνει σημαντικά ερωτήματα ανοιχτά.
Γεωγραφικές ενδείξεις: αναγκαία αλλά ανεπαρκής προστασία
Η προστασία περίπου 350 ευρωπαϊκών προϊόντων με γεωγραφική ένδειξη, εκ των οποίων 21 ελληνικά, αποτελεί αναμφίβολα θετικό στοιχείο. Διασφαλίζει την ονομασία προϊόντων όπως η φέτα, το ελαιόλαδο ή το τσίπουρο και ενισχύει τη θέση τους στις αγορές της Mercosur.
Ωστόσο, η πολιτική επικοινωνία μετατρέπει αυτή την πρόβλεψη σε υπερβολική υπόσχεση. Η προστασία της ονομασίας δεν καθορίζει την τιμή του γάλακτος, δεν μειώνει το κόστος των ζωοτροφών και δεν ενισχύει τη διαπραγματευτική δύναμη του παραγωγού απέναντι στη λιανική. Το μεγαλύτερο μέρος του αγροτικού εισοδήματος εξακολουθεί να προέρχεται από μαζικές ροές πρώτης ύλης με πιεσμένα περιθώρια.
Το αντισταθμιστικό χρήμα ως έμμεση παραδοχή κινδύνου
Στο ευρωπαϊκό πολιτικό παρασκήνιο έχει ήδη τεθεί το ζήτημα πακέτων στήριξης για τον πρωτογενή τομέα, με αναφορές σε σημαντικούς πόρους. Αυτή η συζήτηση δεν αποτελεί ένδειξη επιτυχίας, αλλά έμμεση παραδοχή ότι η συμφωνία έχει αναδιανεμητικό κόστος. Κάποιοι τομείς και οικονομικοί παίκτες κερδίζουν, ενώ άλλοι καλούνται να απορροφήσουν τις απώλειες.
Η Ελλάδα, η Λέσβος και η πίεση στη ζωική παραγωγή
Για την ελληνική κτηνοτροφία, και ιδιαίτερα για περιοχές όπως η Λέσβος όπου το αιγοπρόβειο γάλα αποτελεί βασικό πυλώνα της τοπικής οικονομίας, οι ανησυχίες είναι εντονότερες. Η συμφωνία δεν απειλεί μόνο μέσω άμεσων εισαγωγών γάλακτος, αλλά κυρίως μέσω της γενικευμένης πίεσης που ασκείται στις τιμές της ζωικής παραγωγής όταν ενισχύεται η προσφορά φθηνότερης πρωτεΐνης και κρέατος.
Το ελαιόλαδο εμφανίζεται συχνά ως πιθανό παράδειγμα οφέλους, λόγω μείωσης δασμών και πρόσβασης σε νέες αγορές. Όμως και εδώ το ερώτημα παραμένει αν οι μικροί παραγωγοί και συνεταιρισμοί μπορούν να αξιοποιήσουν αυτές τις ευκαιρίες ή αν το όφελος θα συγκεντρωθεί σε λίγους μεγάλους παίκτες. Ακόμη και στην καλύτερη περίπτωση, τα πιθανά κέρδη δεν αντισταθμίζουν αυτομάτως τις απώλειες σε ευαίσθητους ζωικούς κλάδους.
Η συμφωνία ΕΕ–Mercosur δεν συνιστά αυτόματα καταστροφή για κάθε προϊόν. Συνιστά όμως μια δομική μετατόπιση ισχύος υπέρ των μεγάλων αλυσίδων, των εισαγωγών και των γεωστρατηγικών προτεραιοτήτων της Ένωσης, με την αγροτική παραγωγή να λειτουργεί ως πεδίο συμβιβασμού.
Οι δικλείδες υπάρχουν, αλλά δεν ενεργοποιούνται προληπτικά. Οι γεωγραφικές ενδείξεις προστατεύονται, αλλά δεν πληρώνουν το κόστος παραγωγής. Και η υπόσχεση των νέων αγορών ακούγεται πειστική μόνο όσο δεν έχει αποτυπωθεί ακόμη η πίεση των τιμών στο χωράφι και στο μαντρί.
Το κρίσιμο ερώτημα, τελικά, παραμένει ένα: πόσο γρήγορα, με ποια διαδικασία και με ποια πολιτική βούληση θα ενεργοποιηθούν οι μηχανισμοί προστασίας όταν η ζημιά θα έχει ήδη γίνει; Γιατί στην αγροτική οικονομία, ο χρόνος δεν είναι θεωρητική έννοια· είναι εισόδημα που χάνεται και ύπαιθρος που αδειάζει.
