Μετά τον Χαμενεΐ: Το Ιράν στην πιο επικίνδυνη καμπή της ιστορίας του και η Μέση Ανατολή στο χείλος γενικευμένης σύγκρουσης
Μετά τον Χαμενεΐ: το Ιράν σε καθεστώς ιστορικής μετάβασης
Η επιβεβαίωση του θανάτου του ανώτατου ηγέτη του Ιράν, Αλί Χαμενεΐ, δεν αποτελεί απλώς ένα ακόμη επεισόδιο στη μακρά αλυσίδα συγκρούσεων της Μέσης Ανατολής. Είναι ένα γεγονός με χαρακτηριστικά ιστορικής καμπής. Για πρώτη φορά μετά από περισσότερο από τρεις δεκαετίες, ο πυρήνας της εξουσίας στην Ισλαμική Δημοκρατία μένει ακάλυπτος την ίδια στιγμή που η χώρα βρίσκεται αντιμέτωπη με ανοιχτή στρατιωτική σύγκρουση με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ.
Το Ιράν είναι ένα κράτος στο οποίο η πολιτική, η θρησκεία και η στρατηγική ισχύς είναι δεμένες σε ένα περίπλοκο σύστημα ισορροπιών. Στην κορυφή αυτού του συστήματος βρισκόταν ο ανώτατος ηγέτης. Ο Χαμενεΐ δεν ήταν απλώς ένας θρησκευτικός καθοδηγητής ή μια συμβολική μορφή. Ήταν ο τελικός διαιτητής των αποφάσεων που αφορούσαν τον στρατό, την εξωτερική πολιτική, την πυρηνική στρατηγική και το εσωτερικό πολιτικό σύστημα.
Ο θάνατός του, σε συνθήκες πολεμικής έντασης, δημιουργεί ένα κενό που δύσκολα μπορεί να καλυφθεί άμεσα.
Το σοκ της αποκεφαλιστικής επίθεσης
Οι επιθέσεις που προηγήθηκαν είχαν ήδη αλλάξει την κλίμακα της κρίσης. Η στοχοποίηση εγκαταστάσεων και στρατιωτικών δομών στο εσωτερικό του Ιράν θεωρήθηκε από πολλούς αναλυτές ως απόπειρα στρατηγικής αποδυνάμωσης της χώρας. Η επιβεβαίωση όμως ότι ο ίδιος ο ανώτατος ηγέτης σκοτώθηκε ανεβάζει την ένταση σε επίπεδο που μέχρι πρόσφατα φαινόταν αδιανόητο.
Στη διεθνή στρατηγική ορολογία, τέτοιες επιχειρήσεις χαρακτηρίζονται «αποκεφαλιστικές». Στόχος τους είναι να προκαλέσουν σύγχυση στη διοίκηση ενός κράτους και να μειώσουν την ικανότητά του να συντονίσει απάντηση. Ωστόσο η ιστορία δείχνει ότι τέτοιες ενέργειες συχνά παράγουν το αντίθετο αποτέλεσμα: συσπειρώνουν το εσωτερικό ακροατήριο και οδηγούν σε σκληρότερη αντίδραση.
Στην περίπτωση του Ιράν, η πιθανότητα αυτή είναι ιδιαίτερα έντονη.
Το σύστημα εξουσίας που μένει πίσω
Το ιρανικό καθεστώς δεν λειτουργεί με τον τρόπο των δυτικών δημοκρατιών. Η πραγματική εξουσία δεν βρίσκεται αποκλειστικά στην κυβέρνηση ή στο κοινοβούλιο αλλά σε ένα πλέγμα θεσμών όπου κυρίαρχο ρόλο έχουν οι Φρουροί της Επανάστασης, το Συμβούλιο των Φρουρών και το θρησκευτικό κατεστημένο.
Ο ανώτατος ηγέτης ήταν ο κόμβος που συνέδεε όλα αυτά τα κέντρα ισχύος.
Χωρίς αυτόν, τρία ενδεχόμενα εμφανίζονται ως πιθανότερα.
Το πρώτο είναι η ανάληψη πρωταγωνιστικού ρόλου από τους Φρουρούς της Επανάστασης. Πρόκειται για τον πιο ισχυρό στρατιωτικό και οικονομικό οργανισμό της χώρας. Σε περιόδους κρίσης έχουν δείξει ότι μπορούν να κινηθούν με μεγάλη αυτονομία.
Το δεύτερο είναι η γρήγορη επιλογή νέου ανώτατου ηγέτη από το Συμβούλιο των Ειδικών, ώστε να διατηρηθεί η θεσμική συνέχεια του καθεστώτος.
Το τρίτο είναι μια περίοδος εσωτερικών ανταγωνισμών, η οποία θα μπορούσε να αποσταθεροποιήσει την πολιτική σκηνή σε μια στιγμή που η χώρα βρίσκεται ήδη σε πόλεμο.
Η στρατηγική λογική της ιρανικής απάντησης
Η πρώτη αντίδραση της Τεχεράνης δείχνει ότι η ηγεσία της χώρας δεν σκοπεύει να εμφανιστεί αδύναμη. Οι επιθέσεις με πυραύλους και drones που ακολούθησαν είχαν διπλό στόχο: στρατιωτικό και πολιτικό.
Στρατιωτικό, διότι επιδίωξαν να πλήξουν στόχους που συνδέονται με τις επιθέσεις. Πολιτικό, διότι στέλνουν μήνυμα ότι η δομή εξουσίας του Ιράν παραμένει λειτουργική παρά την απώλεια του ανώτατου ηγέτη.
Η Τεχεράνη γνωρίζει ότι η εικόνα αδυναμίας θα μπορούσε να προκαλέσει πιέσεις τόσο από εξωτερικούς αντιπάλους όσο και από εσωτερικές δυνάμεις.
Η ευρύτερη γεωπολιτική εξίσωση
Το πρόβλημα για τη διεθνή κοινότητα είναι ότι η κρίση αυτή δεν περιορίζεται στα σύνορα ενός κράτους. Το Ιράν έχει δημιουργήσει εδώ και χρόνια ένα δίκτυο συμμάχων και οργανώσεων σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή. Από τον Λίβανο μέχρι το Ιράκ και από τη Συρία μέχρι την Υεμένη, υπάρχουν δυνάμεις που βλέπουν την Τεχεράνη ως στρατηγικό προστάτη.
Αυτό σημαίνει ότι κάθε κλιμάκωση μπορεί να εξαπλωθεί σε πολλά μέτωπα ταυτόχρονα.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ αντιμετωπίζουν έτσι ένα δίλημμα: πώς να περιορίσουν το Ιράν χωρίς να προκαλέσουν μια ανεξέλεγκτη περιφερειακή ανάφλεξη.
Το ενεργειακό ρίσκο
Πέρα από τη στρατιωτική διάσταση υπάρχει και μια άλλη, εξίσου σημαντική. Το Ιράν βρίσκεται σε κομβικό σημείο του παγκόσμιου ενεργειακού συστήματος. Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν μία από τις πιο κρίσιμες θαλάσσιες οδούς στον κόσμο.
Ακόμη και η απλή απειλή διακοπής της ναυσιπλοΐας εκεί αρκεί για να προκαλέσει αναταραχή στις αγορές. Η ιστορία έχει δείξει ότι σε περιόδους κρίσης το πετρέλαιο μετατρέπεται σε γεωπολιτικό όπλο.
Η σημερινή κατάσταση δημιουργεί τον κίνδυνο μιας ενεργειακής αλυσιδωτής αντίδρασης που θα επηρεάσει όχι μόνο τις χώρες της περιοχής αλλά και την Ευρώπη, την Ασία και την παγκόσμια οικονομία συνολικά.
Μια στιγμή που μπορεί να αλλάξει την ιστορία
Στη σύγχρονη ιστορία της Μέσης Ανατολής υπάρχουν λίγες στιγμές που λειτουργούν ως πραγματικά σημεία καμπής. Η ιρανική επανάσταση του 1979 ήταν μία από αυτές. Η εισβολή στο Ιράκ το 2003 ήταν μια άλλη.
Ο θάνατος του Αλί Χαμενεΐ, μέσα σε συνθήκες πολεμικής σύγκρουσης, ενδέχεται να προστεθεί σε αυτή τη λίστα.
Το αν θα οδηγήσει σε ευρύτερη σύγκρουση, σε αναδιάταξη ισορροπιών ή σε μια απροσδόκητη πολιτική μετάβαση είναι κάτι που θα φανεί τις επόμενες εβδομάδες.
Προς το παρόν όμως ένα πράγμα είναι σαφές.
Η Μέση Ανατολή εισέρχεται σε περίοδο βαθιάς αβεβαιότητας και ο κόσμος παρακολουθεί μια κρίση που μπορεί να επηρεάσει το διεθνές σύστημα για χρόνια.
Η Ελλάδα μέσα στο κάδρο: ναυτιλία και γεωστρατηγική
Η ελληνική διάσταση είναι διπλή:
(α) Ναυτιλία: Η Ελλάδα, ως ναυτιλιακή υπερδύναμη, δεν “βλέπει” την κρίση από την εξέδρα. Το Reuters αναφέρει ότι το ελληνικό υπουργείο Ναυτιλίας εξέδωσε οδηγία προς ελληνόκτητα/ελληνικής σημαίας πλοία για αποφυγή υψηλού ρίσκου περιοχών (Περσικός Κόλπος, Ορμούζ, Κόλπος Ομάν κ.ά.) και μέγιστη επαγρύπνηση.
(β) Ασφάλεια/υποδομές στην Ανατολική Μεσόγειο: Κάθε μεγάλη περιφερειακή ανάφλεξη “σηκώνει” επίπεδο συναγερμού σε βάσεις, αεροδρόμια, κρίσιμες υποδομές και γραμμές ανεφοδιασμού. Σε τέτοιες κρίσεις, η Ελλάδα βρίσκεται γεωγραφικά κοντά στο σημείο όπου οι επιχειρησιακές αλυσίδες περνούν και ξαναπερνούν.
Τρία ρεαλιστικά σενάρια
Ας δούμε τα τρία σενάρια:
- Ελεγχόμενη κλιμάκωση – “χτυπάω, απαντάς, σταματάμε”
Θα φανεί αν υπάρξουν ξεκάθαρα κανάλια αποκλιμάκωσης και περιορισμός στόχων. - Περιφερειακός πόλεμος φθοράς
Αυτό το σενάριο ενισχύεται όσο συνεχίζονται επιθέσεις σε βάσεις/υποδομές σε πολλά κράτη, με κύματα αντιποίνων. - Ενεργειακό σοκ τύπου “κλειστή στρόφιγγα”
Αν η ναυσιπλοΐα στο Ορμούζ παραλύσει έστω και μερικώς για μέρες, το κόστος θα περάσει στις αντλίες και στην πραγματική οικονομία — και τότε οι πιέσεις για “λύση” γίνονται πιο βίαιες.
