Χειροβομβίδα θανάτου: Ποιος φταίει για τον 19χρονο ΕΠΟΠ; Το σύστημα ή η «κακιά στιγμή»;

Πού βρίσκονται οι ευθύνες

1. Τι ξέρουμε μέχρι τώρα

Στο πεδίο βολής Αφάντου στη Ρόδο, κατά τη διάρκεια εκπαιδευτικής δραστηριότητας/ελέγχου αμυντικών χειροβομβίδων στο 6ο ΕΤΕΘ, μια χειροβομβίδα εξερράγη, σκοτώνοντας έναν 19χρονο ΕΠΟΠ πυροτεχνουργό και τραυματίζοντας βαρύτατα έναν 39χρονο επιλοχία, επίσης πυροτεχνουργό

Σύμφωνα με τα μέχρι τώρα ρεπορτάζ, εξετάζονται δύο βασικά σενάρια:

• λανθασμένος χειρισμός / απασφάλιση,
• αστοχία υλικού σε αμυντικού τύπου χειροβομβίδα, δηλαδή ιδιαίτερα ισχυρό πυρομαχικό.

Την ίδια ώρα αποκαλύπτεται ότι για τον 19χρονο ΕΠΟΠ ήταν μόλις η δεύτερη μέρα του στη συγκεκριμένη μονάδα ως επαγγελματίας οπλίτης, κάτι που από μόνο του γεννά ερωτήματα για το πώς και με ποια προετοιμασία βρέθηκε σε τόσο απαιτητική και υψηλού ρίσκου δραστηριότητα.

Το ΓΕΣ έχει ήδη ανακοινώσει τη διενέργεια έρευνας για τις συνθήκες του δυστυχήματος και τις αιτίες της έκρηξης.

Κι όμως, αν μείνουμε μόνο στο «ανθρώπινο λάθος» ή στην «αστοχία υλικού», χάνουμε την ουσία: οι ευθύνες είναι συστημικές, όχι ατομικές.

2. Ο εύκολος ένοχος: το «ανθρώπινο λάθος»

Σε κάθε στρατιωτικό δυστύχημα, το αφήγημα ξεκινά –σχεδόν αυτόματα– από το «ανθρώπινο λάθος».
Είναι βολικό. Ένας άνθρωπος «έκανε λάθος» και το σύστημα συνεχίζει όπως πριν.

Όμως εδώ πρέπει να τεθούν συγκεκριμένα ερωτήματα:

1. Ποιος αποφασίζει ποιος θα βρεθεί σε άσκηση με χειροβομβίδες;
   • Ποια είναι τα κριτήρια εμπειρίας και πιστοποίησης για έναν νέο ΕΠΟΠ, δεύτερη μέρα στη μονάδα, που χειρίζεται αμυντικές χειροβομβίδες;
2. Τι επίπεδο εκπαίδευσης είχε προηγηθεί;
   • Πόσες ώρες πρακτικής, με ποια εποπτεία, με ποιες ασκήσεις προσομοίωσης «στεγνά» πριν πιάσει πραγματική χειροβομβίδα;
3. Τι κουλτούρα ασφάλειας επικρατεί;
   • Είναι ο κανόνας «πρώτα η ασφάλεια» ή ο άτυπος κανόνας «να τελειώνουμε γρήγορα, τα ξέρετε, προχωράμε»;

«Ανθρώπινο λάθος» χωρίς να εξετάζονται δομή εκπαίδευσης, διαδικασίες, πίεση, ρυθμός, νοοτροπία είναι απλώς ένας τρόπος να κλείσει ο φάκελος πριν καν ανοίξει.

3. Η άλλη μισή αλήθεια: τα πυρομαχικά και η αστοχία υλικού

Τα ρεπορτάζ επισημαίνουν ότι εξετάζεται και το ενδεχόμενο αστοχίας υλικού σε αμυντική χειροβομβίδα.

Εδώ ανοίγει δεύτερο, εξίσου βαρύ κεφάλαιο ευθυνών:

• Πόσο παλιές είναι οι χειροβομβίδες που χρησιμοποιούνται;
• Τηρούνται όλες οι προβλεπόμενες διαδικασίες αποθήκευσης, συντήρησης και απόσυρσης;
• Υπάρχουν αναφορές ή παλαιότερα «περιστατικά χωρίς θύματα» που αγνοήθηκαν;
• Πόσο συχνά γίνονται ανεξάρτητοι έλεγχοι από εξωτερικά κλιμάκια και όχι μόνο από τοπικές μονάδες;

Αν ένα πυρομαχικό είναι τόσο παλιό ή τόσο επιβαρυμένο που μπορεί να εκραγεί σε «κανονικές» συνθήκες χειρισμού, τότε η ευθύνη δεν ανήκει στον τελευταίο που το κράτησε στα χέρια του, αλλά σε όσους το διατήρησαν σε χρήση.

4. Θεσμικές ευθύνες – από το ΓΕΣ μέχρι την πολιτική ηγεσία

Η αλυσίδα ευθύνης δεν σταματά στον λοχία υπηρεσίας ή στον αξιωματικό βολής. Σε κάθε σοβαρό δυστύχημα πρέπει να χαρτογραφείται ολόκληρη η πυραμίδα:

1. Στρατιωτική διοίκηση μονάδας & σχηματισμού
   • Πώς σχεδίασε την άσκηση, ποιο risk assessment έγινε (αν έγινε), ποιο προσωπικό επέλεξε και με ποιο σκεπτικό.
   • Είχε τεθεί εγγράφως το επίπεδο εμπειρίας των συμμετεχόντων; Υπήρξαν επιφυλάξεις που αγνοήθηκαν;
2. ΓΕΣ / Επιτελεία
   • Ποιο είναι το επίσημο δόγμα εκπαίδευσης για τέτοιες βολές;
   • Υπάρχουν αναλυτικά manual ασφάλειας; Πόσο αυστηρά ελέγχεται η εφαρμογή τους;
   • Πόσο συστηματικά καταγράφονται και αξιοποιούνται τα near-miss incidents (σχεδόν δυστυχήματα);
3. Πολιτική ηγεσία ΥΠΕΘΑ
   • Έχει επενδύσει σε σύγχρονη εκπαίδευση με προσομοιωτές ώστε να μειώνεται ο χρόνος έκθεσης σε πραγματικά πυρομαχικά;
   • Έχει διασφαλίσει επαρκείς προϋπολογισμούς για ανανέωση πυρομαχικών και βελτίωση υποδομών ασφαλείας στα πεδία βολής;
   • Έχει θεσπίσει διαφανή, ανεξάρτητη διαδικασία διερεύνησης στρατιωτικών δυστυχημάτων, πέρα από την εσωτερική ΕΔΕ;

Όταν λείπουν αυτά, μιλάμε για θεσμική αμέλεια, όχι για «κακή στιγμή».

5. Η κουλτούρα σιωπής και η «πλύση» του στρατιωτικού κινδύνου

Κάθε στρατιώτης, κληρωτός ή ΕΠΟΠ, μαθαίνει από την πρώτη μέρα ότι «ο στρατός έχει ρίσκο».
Όμως άλλο υπολογισμένος κίνδυνος, άλλο διαχειρίσιμη επικινδυνότητα και άλλο θεσμοποιημένη προχειρότητα.

Κρίσιμα ερωτήματα:

• Αν ένας νέος οπλίτης νιώσει ότι κάτι δεν πάει καλά με εξοπλισμό ή διαδικασία, έχει πραγματικά το δικαίωμα να πει «ΟΧΙ»;
• Υπάρχουν προστατευτικά κανάλια ανώνυμων αναφορών για θέματα ασφάλειας;
• Πώς αντιμετωπίζονται όσοι «γκρινιάζουν για κανονισμούς»; Ως υπεύθυνοι ή ως ενοχλητικοί;

Χωρίς κουλτούρα ανοικτής αναφοράς κινδύνων, οποιοδήποτε manual ασφάλειας είναι απλώς χαρτί.
Και κάθε φορά που ένα δυστύχημα κλείνει με μια φράση «έγιναν όλα όπως προβλέπεται», χωρίς να αλλάξει τίποτα, το σύστημα εκπαιδεύεται να ξανακάνει τα ίδια.

6. Η υπόσχεση της έρευνας – και η υποχρέωση λογοδοσίας

Το ΓΕΣ έχει διατάξει έρευνα για το περιστατικό.
Τυπικά, θα γίνουν:

• πραγματογνωμοσύνη στο πυρομαχικό,
• καταθέσεις παρόντων,
• τεχνικές εκθέσεις για διαδικασίες και κανονισμούς.

Αυτό, όμως, δεν αρκεί. Σε μια δημοκρατία, οι Ένοπλες Δυνάμεις οφείλουν διαφανή λογοδοσία όταν ένας 19χρονος επαγγελματίας οπλίτης σκοτώνεται σε εκπαιδευτική δραστηριότητα:

1. Δημόσια ανακοίνωση πλήρων πορισμάτων
   • όχι μόνο το συμπέρασμα, αλλά η διαδρομή: τι βρέθηκε, τι δεν τηρήθηκε, τι αλλάζει.
2. Σαφές πλάνο διορθωτικών ενεργειών
   • νέα πρωτόκολλα, αλλαγές στην εκπαίδευση, έλεγχος πυρομαχικών, πιθανές πειθαρχικές/ποινικές ευθύνες.
3. Χρονικό ορόσημο
   • σε πόσο χρόνο θα είναι διαθέσιμα τα πορίσματα, ποιος τα ελέγχει, ποιος διασφαλίζει ότι δεν θα μπουν στο συρτάρι.

Αν η έρευνα μείνει εσωτερική και αδιαφανής, το μήνυμα προς την κοινωνία –αλλά και προς τους ίδιους τους στρατιωτικούς– θα είναι κυνικό: «ό,τι έγινε, έγινε».

7. Οι παλιές πληγές των στρατιωτικών δυστυχημάτων

Η Ελλάδα έχει ιστορικό στρατιωτικών δυστυχημάτων: από εκρήξεις σε αποθήκες πυρομαχικών μέχρι θανατηφόρες ασκήσεις. Κάθε φορά ακούμε τα ίδια:

• «Μοναδικό περιστατικό»
• «Δεν διαπιστώθηκαν σοβαρές παραλείψεις»
• «Θα ενισχυθούν τα μέτρα ασφαλείας»

Κι όμως, δεκαετίες μετά, νέοι άνθρωποι συνεχίζουν να πεθαίνουν όχι σε πόλεμο, αλλά σε πεδία βολής, σε εκπαιδευτικές δραστηριότητες.

Η περίπτωση της Ρόδου είναι ακόμα πιο σκληρή:
19 χρονών, επαγγελματίας οπλίτης, δεύτερη μέρα σε μονάδα πυροτεχνουργών, σε νησί «βιτρίνα» της τουριστικής Ελλάδας.

Το ερώτημα είναι πια πολιτικό, όχι μόνο επιχειρησιακό:
Πόσο αποδεκτό θεωρεί το ελληνικό κράτος να θρηνούμε τέτοιους θανάτους ως «παράπλευρο κόστος» της θητείας και της εκπαίδευσης;

8. Τι θα σήμαινε πραγματική ανάληψη ευθύνης

Αν μιλάμε σοβαρά για ευθύνες, τότε η απάντηση δεν μπορεί να είναι μια «συγγνώμη» και ένα στεφάνι.

Πραγματική ευθύνη σημαίνει:

1. Θεσμικές αλλαγές στην εκπαίδευση
   • Υποχρεωτική χρήση προσομοιωτών πριν από κάθε πραγματική βολή.
   • Σαφής διαβάθμιση επιπέδων εκπαίδευσης – ποιος επιτρέπεται να πιάσει τι και πότε.
2. Εθνικό πρόγραμμα ελέγχου και ανανέωσης πυρομαχικών
   • πλήρης καταγραφή ηλικίας και κατάστασης όλων των χειροβομβίδων,
   • επιτάχυνση απόσυρσης παλαιών παρτίδων,
   • ανεξάρτητες επιθεωρήσεις.
3. Ανεξάρτητη Αρχή Διερεύνησης Στρατιωτικών Δυστυχημάτων
   • αντίστοιχη με αυτές που υπάρχουν στις αεροπορικές ή ναυτικές έρευνες,
   • με υποχρέωση δημοσίευσης πορισμάτων.
4. Νέα κουλτούρα ασφάλειας στις Ένοπλες Δυνάμεις
   • από την εκπαίδευση των νεοσυλλέκτων μέχρι τα ανώτατα κλιμάκια:
     η αναφορά κινδύνου να επιβραβεύεται, όχι να τιμωρείται.

9. Ο 19χρονος δεν είναι «στατιστική»

Πίσω από όλα αυτά υπάρχει ένα παιδί 19 χρονών, με όνομα, οικογένεια, ιστορία. Από το Τυμπάκι της Κρήτης, γιος λιμενικού και μητέρας στο ΚΕΠ, με συγγενείς σε Σώματα Ασφαλείας, με ένα ολόκληρο περιβάλλον που εμπιστεύτηκε πως ο γιος τους σε «εκπαιδευτική δραστηριότητα» θα είναι ασφαλής.

Όταν ο πατέρας του δηλώνει δημόσια ότι θα αναζητήσει ευθύνες, δεν το κάνει μόνο για την οικογένειά του. Γίνεται –θέλει δεν θέλει– η φωνή όλων όσοι πέρασαν από πεδία βολής, όλων όσων είπαν «γρήγορα να τελειώνουμε» και σταυροκοπιούνταν να μη γίνει το κακό.

Η κοινωνία οφείλει να το απαιτήσει καθαρά:

Όχι άλλος 19χρονος νεκρός σε πεδίο βολής χωρίς να αλλάξει τίποτα.