Η Λέσβος παραδίδει το δάσος της – και την αξιοπρέπειά της. Η Βάστρια γίνεται πια καθεστώς

«Βάστρια: Η θεσμική εκτροπή που νομιμοποιήθηκε – και η Λέσβος που παραδόθηκε σιωπηλά σε ένα μόνιμο καθεστώς»

Η υπόθεση της Βάστριας συνιστά πλέον ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα θεσμικής μετατόπισης που έχουν λάβει χώρα στη Λέσβο από τη δεκαετία του ’90. Η μετατόπιση αυτή δεν αφορά μόνο το περιεχόμενο του έργου – τη χωροθέτηση, το μέγεθος, τη μόνιμη εγκατάσταση μέσα στο δάσος. Αφορά κυρίως τον τρόπο με τον οποίο οι θεσμοί λειτούργησαν: πώς ένα έργο που έπρεπε να εξεταστεί με όρους στρατηγικής και πολιτικής ουσίας κατέληξε να εγκρίνεται ως «μη ουσιώδης μεταβολή» σε επίπεδο περιβαλλοντικής γραφειοκρατίας.

Η Βάστρια δεν αποτελεί απλώς μια υποδομή. Αποτελεί το σύνορο ανάμεσα σε δύο εποχές: την εποχή όπου η Λέσβος είχε λόγο στα μεγάλα ζητήματα που τη διαμόρφωναν και την εποχή όπου μετατρέπεται σε χώρο εκτέλεσης κεντρικών αποφάσεων, χωρίς θεσμικό αντίβαρο, χωρίς διαπραγματευτική ισχύ, χωρίς ουσιαστική συμμετοχή.

 Η fast-track νομιμοποίηση μιας μόνιμης εγκατάστασης

Η παρουσίαση της τροποποίησης των περιβαλλοντικών όρων ως «μη ουσιώδους» δεν είναι τεχνικό ζήτημα. Είναι το κλειδί ενός πολιτικού σχεδίου: με το να ταξινομείται η αλλαγή ως επουσιώδης, αποφεύγεται η υποχρέωση νέας Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων και δημόσιας διαβούλευσης. Πρόκειται για αξιοποίηση του Ν. 4014/2011 με τρόπο που αποκόπτει το έργο από τον δημόσιο έλεγχο, μετατρέποντας τη διαδικασία σε μια αμιγώς γραφειοκρατική πράξη.

Θεσμικά, αυτό συνιστά εκτροπή της ουσίας του νόμου. Ο νομοθέτης ουδέποτε προόρισε τον χαρακτηρισμό «μη ουσιώδης μεταβολή» για έργα που μεταβάλλουν ριζικά το λειτουργικό, στρατηγικό και επιχειρησιακό αποτύπωμα μιας εγκατάστασης. Η ενεργειακή αυτονομία, η δασική οδοποιία, τα  έργα ύδρευσης  και η θωράκιση της δομής δεν είναι λεπτομέρειες. Είναι στοιχεία που διαμορφώνουν τη βιωσιμότητα, τη μονιμότητα, τον επιχειρησιακό ρόλο και τη θεσμική αυτοτέλεια του έργου.

Με άλλα λόγια, η διαδικασία χρησιμοποιήθηκε για να επιτευχθεί το αντίθετο από αυτό για το οποίο σχεδιάστηκε: να αποσιωπηθεί η ουσιαστική μεταβολή και να αποφευχθεί ο έλεγχος.

 Η Βάστρια ως "θεσμικά αυτόνομη" εγκατάσταση – ένα κράτος εντός του κράτους

Το πιο ανησυχητικό όμως δεν είναι η παράκαμψη της διαβούλευσης. Είναι η κατεύθυνση που λαμβάνει η δομή.

Η εγκατάσταση φωτοβολταϊκού σταθμού, η δεύτερη οδός πρόσβασης, οι υπόγειες τεχνικές υποδομές και τώρα η μονάδα αφαλάτωσης των 600 κυβικών ημερησίως συγκροτούν μια εγκατάσταση που δεν θα εξαρτάται από το περιβάλλον της Λέσβου, αλλά θα λειτουργεί ως αυτόνομη νησίδα κρατικής ισχύος. Η νομοθετική μεταφορά της αρμοδιότητας για τις μονάδες αφαλάτωσης από τις ΔΕΥΑ στην Αποκεντρωμένη Διοίκηση αποσυνδέει τη δομή από κάθε τοπικό μηχανισμό ελέγχου.

Θεσμικά, αυτό σημαίνει:

• αποδυνάμωση της τοπικής αυτοδιοίκησης,
• απώλεια λογοδοσίας προς τις τοπικές κοινωνίες,
• δημιουργία κλειστής διοικητικής ζώνης με κάθετη υποταγή στο κεντρικό κράτος.

Η Βάστρια μετατρέπεται σε μια εγκατάσταση όπου η τοπική κοινωνία δεν έχει θεσμικό ρόλο, δικαίωμα ελέγχου ή συμμετοχή στην εποπτεία. Η ύδρευση, η ενέργεια, η ασφάλεια και η λειτουργία της καθορίζονται εκτός Λέσβου. Αυτό το καθεστώς αντιστρατεύεται θεμελιώδεις αρχές αποκέντρωσης και νησιωτικότητας, υποβαθμίζοντας τη Λέσβο σε γεωγραφικό χώρο χωρίς θεσμική ισχύ.

 Η χαμένη ευκαιρία: όταν η στρατηγική απουσία υποκαθίσταται από συνθηματολογία

Η μεγαλύτερη θεσμική αποτυχία δεν βρίσκεται στο σήμερα, αλλά στο χθες. Από το 2015 και έπειτα, η Ε.Ε. έκανε σαφές ότι σε κάθε πύλη εισόδου θα υπάρξει δομή υποδοχής. Αυτό δεν ήταν θέση της εκάστοτε κυβέρνησης· ήταν ευρωπαϊκή πολιτική. Η Λέσβος είχε μία μόνο πραγματική δυνατότητα διαπραγμάτευσης: τη χωροθέτηση.

Εκεί χάθηκαν όλα.

Το νησί δεν παρουσίασε ποτέ σοβαρή πρόταση για εναλλακτική τοποθέτηση, παρά μόνο αρνήσεις. Οι φωνές που ζητούσαν τεχνική, νομική και χωροταξική τεκμηρίωση παρέμειναν μειοψηφικές. Αντί για θεσμική συζήτηση, επικράτησε μια κουλτούρα εύκολης καταγγελίας και πολιτικής πόλωσης που δεν παραγόταν λύσεις. Με αυτό τον τρόπο, η Λέσβος δεν διεκδίκησε. Αντιδρούσε. Και όποιος αντιδρά χωρίς να προτείνει, τελικά αντικαθίσταται.

Το αποτέλεσμα είναι ορατό σήμερα: η επιλογή της Βάστριας, σε μια περιοχή δασική, ευαίσθητη, περιβαλλοντικά επισφαλή και επιχειρησιακά προβληματική, δεν προέκυψε επειδή ήταν η βέλτιστη λύση. Προέκυψε επειδή η Λέσβος δεν πρόσφερε καμία άλλη θεσμικά διαχειρίσιμη εναλλακτική.

 Η δίκη της Καράβας και η θεσμική μνήμη ενός νησιού που δεν αξιοποίησε την ενότητά του

Την ίδια στιγμή που η τροποποίηση των περιβαλλοντικών όρων προχωρά, η δίκη των γεγονότων της Καράβας υπενθυμίζει τον ιστορικό σταθμό όπου το νησί προσπάθησε να υψώσει θεσμική φωνή. Χιλιάδες πολίτες βρέθηκαν στους δρόμους, αλλά το κύμα αυτό δεν μεταφράστηκε σε πολιτική στρατηγική. Η μετέπειτα πορεία έδειξε ότι η σύγκρουση εκείνης της περιόδου δεν δημιούργησε θεσμικούς καρπούς· δημιούργησε μόνο απογοήτευση και διχασμό.

Το γεγονός ότι οι καταγγελίες για υπερβολική βία τέθηκαν στο αρχείο, ενώ η μήνυση κατά πολιτών εξελίσσεται κανονικά στο Μονομελές Πλημμελειοδικείο, αποδεικνύει το κεντρικό πρόβλημα: το νησί δεν απέκτησε ποτέ θεσμικό βάρος στην αφήγηση του μεταναστευτικού. Παρέμεινε χώρος σύγκρουσης, όχι χώρος λήψης αποφάσεων.

 Η Βάστρια ως μοντέλο για το μέλλον: ένα επικίνδυνο προηγούμενο

Η εξέλιξη αυτή δεν αφορά μόνο τη συγκεκριμένη δομή. Δημιουργεί ένα επικίνδυνο προηγούμενο: εφόσον μια τόσο μεγάλη, τόσο μόνιμη εγκατάσταση μπορεί να περάσει ως «μη ουσιώδης μεταβολή», τίποτε δεν εμποδίζει το κράτος να ακολουθήσει το ίδιο μοντέλο και για άλλες κρίσιμες υποδομές.

Αν η Λέσβος δεν είναι σε θέση να επηρεάσει τη χωροθέτηση μιας δομής 300 στρεμμάτων, αυτοτελούς σε ύδρευση και ενέργεια, τότε δεν θα μπορεί να επηρεάσει τίποτα. Η θεσμική ισχύς δεν χάνεται απότομα· διαβρώνεται βήμα-βήμα, μέχρι που η τοπική κοινωνία μένει απλός παρατηρητής σε έργα που διαμορφώνουν το μέλλον της.

Η Βάστρια δεν είναι πλέον μια πιθανότητα. Είναι καθεστώς. Μια εγκατάσταση που σταδιακά αποκτά τα δικά της δίκτυα, την αυτονομία της, τον δικό της θεσμικό κύκλο. Η Λέσβος δεν συμμετείχε στη λήψη αυτών των αποφάσεων και πλέον καλείται να ζήσει με τις συνέπειές τους.

Αυτή είναι η πιο σοβαρή θεσμική ήττα του νησιού τις τελευταίες δεκαετίες.

Η ερώτηση που απομένει είναι βαθιά πολιτική και όχι συναισθηματική:
θα συνεχίσει το νησί να αντιμετωπίζει τις κρίσιμες αποφάσεις με όρους συνθηματολογίας και εσωτερικής πόλωσης, ή θα ανασυγκροτήσει θεσμικά τη διεκδικητική του ισχύ;

Η Βάστρια έγινε πράξη επειδή η Λέσβος δεν πρόλαβε να γίνει υποκείμενο των εξελίξεων.
Το ζήτημα είναι αν θα συνεχίσει να είναι απλός τόπος εφαρμογής πολιτικών — ή αν θα ξαναγίνει τόπος διαμόρφωσης πολιτικών.