«Ιθάκη» χωρίς συγγνώμη: Γιατί το βιβλίο του Αλέξη Τσίπρα μοιάζει με πράξη πολιτικής αυτοκτονίας

Η εικόνα της Δευτέρας 24 Νοεμβρίου στα κεντρικά βιβλιοπωλεία της Αθήνας είναι εντυπωσιακή: ουρές έξω από βιβλιοπωλεία, προπαραγγελίες που –σύμφωνα με τον εκδότη– θυμίζουν εποχές Χάρι Πότερ, συνεχείς ανατυπώσεις πριν καν κυκλοφορήσει το βιβλίο.
Το κοινό δείχνει πεινασμένο για το αφήγημα του πρώην πρωθυπουργού, έτοιμο να ξαναζήσει το θρίλερ του 2015–2019 σε 700+ σελίδες, έναντι περίπου 28 ευρώ. 

Ο πρώτος πολίτης που αγόρασε το βιβλίο, σύμφωνα με ρεπορτάζ, ήρθε από τα Τρίκαλα στην Αθήνα μόνο και μόνο για να το πάρει στα χέρια του, δηλώνοντας ότι θέλει να μάθει «τα γεγονότα από μέσα». 
Αυτό από μόνο του δείχνει κάτι κρίσιμο: η «Ιθάκη» είναι πολιτικό event, είναι προϊόν υψηλής συναισθηματικής αξίας για ένα κομμάτι του εκλογικού σώματος, είναι εργαλείο repositioning ενός brand που έχει υποστεί βαρύ πλήγμα.

Κι εδώ μπαίνει η ουσία: τι ακριβώς πουλαει ο Τσίπρας; Απολογισμό; Δικαίωση; Ή μια επιμελημένη μεταφορά ευθυνών σε όλους τους άλλους εκτός από τον ίδιο; Λογικό το ερώτημα για τι πουλάει ο Τσίπρας αλλά η απάντηση καθόλα εύκολη.

Η αφήγηση της «Ιθάκης»: ο καπετάνιος που δεν φταίει ποτέ

Σύμφωνα με την επίσημη περιγραφή, ο Αλέξης Τσίπρας καταγράφει τα γεγονότα της περιόδου 2015–2019: σκληρές διαπραγματεύσεις με τους δανειστές, κλειστές τράπεζες, δημοψήφισμα, απειλές για Grexit, συναντήσεις με Μέρκελ, Ολάντ, Πούτιν, τις εσωτερικές συγκρούσεις, τα μνημόνια. 

Η ουσία όμως της αφήγησης –αν κρίνει κανείς από τα αποσπάσματα και τις πρώτες κριτικές– είναι άλλη:
Ο Τσίπρας επιβεβαιώνει ότι ήταν ο πρωταγωνιστής, αλλά όχι ο υπεύθυνος για την καταστροφή. Το τιμόνι το κρατούσε εκείνος, αλλά το πλοίο –κατά το αφήγημά του– το τράβηξαν στα βράχια οι άλλοι.

Οι πρώην σύντροφοί του –Βαρουφάκης, Λαφαζάνης, Πολάκης, Παππάς, Αχτσιόγλου, Κωνσταντοπούλου και άλλοι– εμφανίζονται ως πρόσωπα με ακραίες εμμονές, λάθη, αυταπάτες, προσωπικές ατζέντες. 
Εκείνος, αντίθετα, παρουσιάζεται ως ο ηγέτης που προσπάθησε, διαπραγματεύτηκε, πίστεψε, έπεσε σε τοίχο, αλλά τελικά «έσωσε τη χώρα» κλείνοντας τη συμφωνία.

Αυτό το framing δεν είναι αθώο. Είναι κλασικό manual damage control:

• Μετατόπιση ευθύνης: «έκανα λάθη, αλλά τα στρατηγικά λάθη τα έκαναν οι άλλοι».
• Δαιμονοποίηση συνεργατών: ο υπουργός ήταν εκτός πραγματικότητας, ο πρόεδρος της Βουλής υπερβολική, ο υπουργός Οικονομικών celebrity κ.λπ.
• Αυτο-ηρωοποίηση: ο ηγέτης που μόνος του σηκώνει το βάρος, αντιστέκεται στους δανειστές, προστατεύει τη χώρα από το χάος, δικαιώνεται «από την ιστορία».

Στο επίπεδο της πολιτικής επικοινωνίας αυτό μοιάζει με προσπάθεια να ξαναστηθεί το brand «Τσίπρας» πάνω σε μια επικαιροποιημένη εκδοχή του μύθου: ο νεαρός ριζοσπάστης που αναγκάστηκε να γίνει «ρεαλιστής» για να μην καταστραφεί η χώρα.

Το πρόβλημα; Σε 700+ σελίδες –όπως παρατηρεί δηκτικά ο κυβερνητικός εκπρόσωπος– δεν βρίσκει χώρο ούτε για μία καθαρή συγγνώμη. Αντίθετα, αναπαράγει ένα βλέμμα όπου ο ίδιος είναι σχεδόν πάντα ο λιγότερο ένοχος στο δωμάτιο.

Το πολιτικό timing: από την ήττα στο comeback – ή στον γκρεμό;

Το βιβλίο δεν πέφτει από τον ουρανό. Έρχεται:

• Μετά τη βαριά εκλογική ήττα του 2023 και την αποχώρησή του από την ηγεσία του ΣΥΡΙΖΑ.
• Σε μια συγκυρία όπου ο ΣΥΡΙΖΑ έχει διασπαστεί σε κομμάτια, από τη «Νέα Αριστερά» μέχρι τα υπόλοιπα σχήματα της λεγόμενης «αριστερής πολυκατοικίας».
• Με φήμες για νέο κόμμα υπό τον Τσίπρα, πιο αρχηγικό, πιο προσωποπαγές, όπως σχολιάζει σκωπτικά η Ντόρα Μπακογιάννη. 

Αν το δει κανείς ως στρατηγικό προϊόν, η «Ιθάκη» είναι το πρώτο μεγάλο asset μιας πιθανής νέας πολιτικής startup: brand story, positioning, αφήγηση για το παρελθόν, implicit υπόσχεση για το μέλλον.

Και εδώ έρχεται η κεντρική αντίφαση:
Πώς ξεκινάς ένα νέο πολιτικό project ζητώντας ξανά εμπιστοσύνη από τους πολίτες, όταν στο βασικό σου αφήγημα δεν αναλαμβάνεις με καθαρό τρόπο την ευθύνη των λαθών σου;

Ο Άδωνις Γεωργιάδης το έθεσε με τον δικό του επιθετικό τρόπο: αν ένας πρωθυπουργός περιγράφει το τρία τέταρτα των στενών συνεργατών του ως ακατάλληλους, αλλά δεν βγάζει συμπέρασμα για τον ίδιο, τότε υπάρχει σοβαρό ζήτημα αξιοπιστίας. 

Πέρα από το κομματικό παιχνίδι, το ερώτημα είναι θεσμικό:

• Ένας ηγέτης που ομολογεί ότι έκανε τόσο κακές επιλογές προσώπων,
• που οδήγησε τη χώρα σε δημοψήφισμα, capital controls, τρίτο μνημόνιο, και δεν λέει ξεκάθαρα «απέτυχα και φέρω την ευθύνη», πώς ακριβώς διεκδικεί δεύτερη ευκαιρία στην εξουσία;

Η μέρα της κυκλοφορίας: ενθουσιασμός στα ράφια, προβληματισμός στην πολιτική σκηνή

Στο επικοινωνιακό επίπεδο, η μέρα της κυκλοφορίας είναι win:

• Οι κάμερες έξω από βιβλιοπωλεία,
• τα ρεπορτάζ για τον αναγνώστη που ταξίδεψε από Τρίκαλα μόνο και μόνο για να πάρει το βιβλίο,
• οι δηλώσεις του εκδότη για πρωτοφανείς προπαραγγελίες. 

Στο πολιτικό επίπεδο, όμως, η υποδοχή είναι πολύ πιο διχασμένη:

• Στελέχη της αριστεράς μιλούν για «ιστορική υποχρέωση» του Τσίπρα να καταθέσει την εκδοχή του και βλέπουν στην «Ιθάκη» αφορμή για έναν νέο, εσωτερικό διάλογο στον προοδευτικό χώρο.
• Πρώην συνεργάτες του επιβεβαιώνουν επιμέρους περιστατικά αλλά δείχνουν κάπως αμήχανοι για το πώς χρησιμοποιούνται οι ιστορίες τους στο βιβλίο – σαν να καταλαβαίνουν ότι ενσωματώνονται σε μια αφήγηση όπου ο Τσίπρας βγαίνει πάντα σχεδόν «καθαρός».
• Η ΝΔ βλέπει ένα δώρο: ένα βιβλίο που –αντί να χτίζει γέφυρες στον ευρύτερο χώρο της κεντροαριστεράς– ανοίγει μέτωπα με σχεδόν όλους τους πρώην συνεργάτες του Τσίπρα και προαναγγέλλει έναν εμφύλιο στον χώρο της αριστεράς. Δεν είναι τυχαίο ότι υπουργός της κυβέρνησης σχολιάζει ότι «όλοι για τον Μητσοτάκη δουλεύουν». 

Σε μια γλώσσα πιο κυνική:
Η «Ιθάκη» έχει μεν εμπορική επιτυχία, αλλά ως πολιτικό προϊόν φορτώνεται εξαρχής με τεράστιο reputational risk για τον ίδιο τον συγγραφέα.

Γιατί η «Ιθάκη» μοιάζει με πολιτική αυτοκτονία

Αν βγάλουμε για λίγο τον θόρυβο και κοιτάξουμε με καθαρά αναλυτικό βλέμμα, οι βασικές γραμμές είναι οι εξής:

1. Αφήγηση χωρίς ουσιαστική αυτοκριτική

Ο δημόσιος διάλογος γύρω από το βιβλίο περιστρέφεται ήδη γύρω από μια φράση-καρφί: «ούτε μία συγγνώμη σε 700 σελίδες». 

Σε μια χώρα που πλήρωσε πολύ ακριβά το 2015 –με οικονομικό κόστος, κοινωνική πόλωση, απώλεια εμπιστοσύνης στο πολιτικό σύστημα– το γεγονός ότι ο πρώην πρωθυπουργός δεν κάνει μια καθαρή, ευθύ, χωρίς αστερίσκους απολογία, δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι κεντρικό πολιτικό μήνυμα.

Ο Τσίπρας επιλέγει να πει:
«Είχα δίκιο στον μεγάλο καμβά, έγιναν λάθη, αλλά τα περισσότερα τα έκαναν οι άλλοι».
Αυτό δεν είναι γέφυρα προς το μέλλον. Είναι κλείδωμα σε μια εκδοχή του παρελθόντος που βολεύει τον ίδιο – και διχάζει τους πάντες γύρω του.

2. Δημόσια αποδόμηση πρώην συνεργατών

Όταν στο βασικό σου πολιτικό memoir:

• «σταυρώνεις» τον υπουργό Οικονομικών,
• υπονομεύεις τον υπουργό Ενέργειας,
• ειρωνεύεσαι την πρόεδρο της Βουλής,
• κρίνεις την «ανωριμότητα» στελεχών που μέχρι χθες ήταν η βιτρίνα της παράταξής σου,

τότε:

1. Στέλνεις μήνυμα σε όσους σε στήριξαν ότι ανά πάσα στιγμή μπορεί να βρεθούν εκτεθειμένοι σε ένα επόμενο βιβλίο, αν πάψει να σε συμφέρει η σχέση.
2. Κόβεις εκ των προτέρων τις γέφυρες για οποιαδήποτε ενοποιητική κίνηση στον χώρο της αριστεράς.
3. Ενισχύεις την εντύπωση ότι πάνω από την παράταξη, πάνω από την κυβέρνηση, πάνω από τους θεσμούς, βάζεις πρωτίστως τη δική σου προσωπική υστεροφημία.

Με όρους εταιρικής διακυβέρνησης, μοιάζει με CEO που, μετά από μια καταστροφική τετραετία, βγαίνει στην αγορά και λέει:
«Όλα πήγαν στραβά, αλλά φταίνε οι διευθυντές που εγώ προσέλαβα».
Κανένα σοβαρό Board δεν δίνει δεύτερη θητεία σε τέτοιο προφίλ.

3. Εσωτερικός εμφύλιος στον χώρο της αριστεράς

Ήδη από τις πρώτες ώρες της κυκλοφορίας, βλέπουμε:

• μετριοπαθείς φωνές που καλούν να αξιοποιηθεί το βιβλίο ως υλικό συζήτησης για την ανασυγκρότηση της αριστεράς,
• αλλά και σκληρές αντιδράσεις από πρώην συντρόφους, που διαφωνούν με τον τρόπο που παρουσιάζονται οι ίδιοι, τα γεγονότα και οι αποφάσεις εκείνης της περιόδου. 

Εκ των πραγμάτων, κάθε σελίδα της «Ιθάκης» παγιώνει στρατόπεδα. Οι «τσιπρικοί» θα τη διαβάσουν ως έπος δικαίωσης. Οι αντίπαλοι μέσα στον προοδευτικό χώρο θα τη δουν ως κυνικό rewriting της ιστορίας.

Για έναν χώρο ήδη κατακερματισμένο, αυτό δεν είναι συνταγή επανένωσης. Είναι συνταγή παρατεταμένου εμφυλίου. Και σε κάθε εμφύλιο, ο μόνος που κερδίζει είναι ο εξωτερικός αντίπαλος.

Προσωπική κρίση: ένα ειλικρινές βιβλίο, μια βαθιά ανειλικρινής στάση

Αν αφήσουμε στην άκρη την κομματική φασαρία, η «Ιθάκη» μοιάζει με κάτι αντιφατικό:

• Από τη μία, είναι σαφές ότι ο Τσίπρας καταγράφει λεπτομέρειες, συναντήσεις, διαπραγματεύσεις, διαλόγους, τη δική του αγωνία. Το βιβλίο –με βάση όσες μαρτυρίες υπάρχουν– διαβάζεται σαν πολιτικό θρίλερ.
• Από την άλλη, το θεμελιώδες επίπεδο ειλικρίνειας –η παραδοχή της ευθύνης– παραμένει θολό, με ατελείωτες εξηγήσεις, αστερίσκους και μετατοπίσεις.

Με πιο ανθρώπινη γλώσσα:
Ο Τσίπρας φαίνεται να λέει σχεδόν τα πάντα, εκτός από την πρόταση που θα έπρεπε να προηγείται όλων:
«Έκανα λάθος, έβλαψα τη χώρα και φέρω ευθύνη».

Χωρίς αυτή την πρόταση, όλα τα υπόλοιπα –οι περιγραφές, τα παρασκήνια, οι συγκρούσεις, τα τηλεφωνήματα με Μέρκελ και Ντράγκι– μοιάζουν με επιμελημένα κεφάλαια ενός προσωπικού marketing plan, όχι με γενναία αναμέτρηση με την Ιστορία.

Προβλέψεις

Κανείς δεν μπορεί να προβλέψει με βεβαιότητα πού θα οδηγήσει πολιτικά η «Ιθάκη». Μπορούμε όμως να περιγράψουμε ρεαλιστικά σενάρια, με βάση όσα ήδη βλέπουμε:

Σενάριο 1: Εντυπωσιακές πωλήσεις – περιορισμένη πολιτική απόδοση

Το βιβλίο γίνεται διαχρονικό best seller, συζητιέται έντονα, τροφοδοτεί αναλύσεις, εκπομπές, podcasts.
Όμως, η αίσθηση «καπετάνιου χωρίς συγγνώμη» παγιώνεται, ειδικά σε κρίσιμα τμήματα της μεσαίας τάξης που έζησαν το 2015 ως επαγγελματικό και οικονομικό σοκ.

Σε αυτό το σενάριο, ο Τσίπρας κερδίζει ως συγγραφέας και ως ιστορικό πρόσωπο, αλλά δυσκολεύεται πολύ να επανέλθει με αξιώσεις στην καθημερινή πολιτική διαχείριση.

Σενάριο 2: Νέο κόμμα, στενός κύκλος, χαμηλό ταβάνι

Αν, όπως διαρρέει, προχωρήσει σε νέο κόμμα:

• Θα το κάνει έχοντας ήδη «κάψει» ένα μεγάλο μέρος των παλιών συνεργατών του.
• Θα στηριχθεί σε έναν πιο κλειστό πυρήνα πιστών, με έντονο προσωποπαγή χαρακτήρα. 

Αυτό μπορεί να του δώσει ένα αξιοπρεπές ποσοστό εκκίνησης, ειδικά αν η δυσαρέσκεια προς την κυβέρνηση παραμείνει υψηλή.
Ταυτόχρονα, όμως, κόβει εξαρχής τις γέφυρες για ευρύτερες συμμαχίες στον χώρο της κεντροαριστεράς. Μοιάζει με startup που μπαίνει σε ώριμη αγορά χωρίς στρατηγικούς συμμάχους και με ήδη κουρασμένο brand.

Σενάριο 3: Η «Ιθάκη» ως οριστική πολιτική υστεροφημία

Υπάρχει και το πιο σκληρό, αλλά καθόλου απίθανο σενάριο:
Η «Ιθάκη» να γραφτεί στην Ιστορία όχι ως προοίμιο επιστροφής, αλλά ως οριστική αποτίμηση μιας διαδρομής που ξεκίνησε με τεράστιες προσδοκίες και έκλεισε με αίσθημα προδομένης εμπιστοσύνης.

Σε αυτή την εκδοχή, ο Τσίπρας μένει ως κεντρικό πρόσωπο της πιο δραματικής περιόδου μετά τη μεταπολίτευση – αλλά όχι ως ηγέτης που μπόρεσε να μετατρέψει τη ρήξη σε πραγματική αλλαγή.
Και η «Ιθάκη» γίνεται κάτι σαν απολογία χωρίς συγγνώμη: ένα μακροσκελές self-justification, χρήσιμο μεν για τον ιστορικό του μέλλοντος, καταστροφικό όμως για τον πολιτικό που θα ήθελε να επιστρέψει.

Ο Οδυσσέας, στην παράδοση, γυρίζει στην Ιθάκη έχοντας πληρώσει ακριβά κάθε στάση: Σειρήνες, Κύκλωπες, χαμένες ζωές.
Ο Τσίπρας, στη δική του «Ιθάκη», μοιάζει να θέλει την επιστροφή χωρίς το πλήρες κόστος. Θέλει να κρατήσει τον τίτλο του θαρραλέου καπετάνιου, πετώντας στην άκρη την ευθύνη για τα βράχια.

Η αγορά μπορεί να ανταμείψει το βιβλίο. Το κοινό μπορεί να συγκινηθεί. Οι φανατικοί θα ενθουσιαστούν.
Αλλά η πολιτική δεν είναι μόνο πωλήσεις. Είναι και εμπιστοσύνη.

Κι αν κάτι μοιάζει ξεκάθαρο από την πρώτη μέρα κυκλοφορίας της «Ιθάκης», είναι πως ο Αλέξης Τσίπρας διάλεξε μια αφήγηση που τον προστατεύει ως συγγραφέα – αλλά τον εκθέτει θανάσιμα ως εν δυνάμει ξανά ηγέτη.

Με αυτή την έννοια, ναι:
Το βιβλίο μοιάζει περισσότερο με πράξη πολιτικής αυτοκτονίας, παρά με πρώτο κεφάλαιο μιας μεγαλοπρεπούς επιστροφής.