Όταν ο θάνατος γίνεται έσοδο: γιατί η Εκκλησία αντιστέκεται στην καύση των νεκρών

Ο σημερινός αποχαιρετισμός στον Γιώργο Παπαδάκη δεν ήταν μόνο το τέλος μιας τηλεοπτικής εποχής. Ήταν μια υπενθύμιση για το πώς η ελληνική κοινωνία αντιμετωπίζει τον χρόνο, τη φθορά, την απώλεια. Και, αναπόφευκτα, για το πώς διαχειρίζεται τον θάνατο.
Σε αυτή τη διαχείριση, η Εκκλησία δεν είναι απλός πνευματικός συνοδός. Είναι θεσμικός παίκτης. Και, όπως κάθε θεσμός με ιστορικό βάθος, διαθέτει και οικονομικό αποτύπωμα.

Η δημόσια αντίδρασή της στην καύση των νεκρών παρουσιάζεται σχεδόν αποκλειστικά ως ζήτημα πίστης και παράδοσης. Όμως πίσω από το θεολογικό λεξιλόγιο υπάρχει μια πιο γήινη πραγματικότητα: ένα καλοκουρδισμένο οικονομικό οικοσύστημα, που η αποτέφρωση απειλεί να αποδομήσει.

Η ταφή ως σταθερό επιχειρηματικό μοντέλο

Η ταφή δεν είναι μια τελετουργική στιγμή· είναι μια αλυσίδα συναλλαγών με διάρκεια ετών.
Η νεκρώσιμη ακολουθία δεν είναι προαιρετική, αν κάποιος θέλει εκκλησιαστικό αποχαιρετισμό. Συνεπάγεται δικαιώματα ναού, «τυχερά», αμοιβές ψαλτών και νεωκόρων. Τίποτα δεν είναι τυχαίο, όλα είναι θεσμοθετημένα ή άτυπα καθιερωμένα.

Σε πολλές περιοχές –ιδίως στην επαρχία (γνωστό το παράδειγμα στη Λέσβο) – τα κοιμητήρια δεν είναι αυστηρά δημοτικά. Ανήκουν σε ενορίες ή μονές. Εκεί, η Εκκλησία δεν λειτουργεί απλώς ως λειτουργός ψυχών, αλλά ως διαχειριστής γης. Οικογενειακοί τάφοι, τέλη συντήρησης, «αγορά χρόνου» σε χώρους που τελειώνουν. Η σπανιότητα παράγει αξία.

Το πραγματικό κέρδος είναι μετά την κηδεία

Η οικονομική δύναμη της ταφής δεν βρίσκεται στην πρώτη πράξη, αλλά στη συνέχεια.
Τα μνημόσυνα –στις 9 και 40 ημέρες, στους 3 και 6 μήνες, στο έτος– δημιουργούν επαναλαμβανόμενη σχέση. Κάθε τελετή, μια νέα συναλλαγή.
Ακολουθεί η εκταφή. Παράβολα, τέλη, διαχείριση οστών. Και αν δεν υπάρχει οικογενειακός τάφος; Οστεοφυλάκιο. Ετήσιο ενοίκιο για τον θάνατο.

Η καύση σπάει αυτή την αλυσίδα απότομα. Δεν έχει μνημόσυνα με την ίδια ένταση, δεν έχει εκταφές, δεν έχει οστά προς φύλαξη. Είναι μια εφάπαξ πράξη. Και αυτό, σε οικονομικούς όρους, είναι καταστροφή μοντέλου.

Κεριά, επισκέψεις και η οικονομία της μνήμης

Η ταφή δημιουργεί έναν τόπο. Ο τόπος δημιουργεί επισκεψιμότητα. Η επισκεψιμότητα δημιουργεί κατανάλωση: κεριά, δωρεές, μικρά ποσά με μεγάλη συχνότητα.
Η αποτέφρωση, ειδικά όταν συνοδεύεται από διασπορά τέφρας, αφαιρεί τον γεωγραφικό άξονα της μνήμης. Χωρίς τάφο, δεν υπάρχει «πρέπει να πάω». Και χωρίς «πρέπει», δεν υπάρχει έσοδο.

Η θεολογία ως αφήγημα, η οικονομία ως κίνητρο

Τίποτα από τα παραπάνω δεν ακυρώνει το δικαίωμα της Εκκλησίας να έχει δογματική άποψη. Όμως η δημόσια συζήτηση παραμένει ελλιπής όσο παρουσιάζει την καύση αποκλειστικά ως πνευματική απειλή και όχι και ως οικονομική απώλεια.

Σε μια χώρα που ασφυκτιά από έλλειψη χώρου στα κοιμητήρια και όπου χιλιάδες οικογένειες αναγκάζονται να μεταφέρουν τους νεκρούς τους στο εξωτερικό για αποτέφρωση, η εμμονή στην ταφή δεν είναι απλώς παράδοση. Είναι πολιτική επιλογή με οικονομικό πρόσημο.

--

Ο Γιώργος Παπαδάκης αποχαιρετήθηκε με λόγια για αξιοπρέπεια, διάρκεια, αποτύπωμα.
Ίσως ήρθε η ώρα η κοινωνία να μιλήσει με την ίδια ειλικρίνεια και για τον τρόπο που αποχαιρετά τους νεκρούς της. Χωρίς υπεκφυγές. Χωρίς λιβάνι που κρύβει τα νούμερα. Γιατί όταν ο θάνατος γίνεται συνήθεια, κάποιος πάντα πληρώνει — και κάποιος πάντα εισπράττει.