Τέλος ο μονόδρομος των θανατώσεων για τον αφθώδη; Στο ΥΠΑΑΤ ετοιμάζουν Plan B για τη Λέσβο
Αφθώδης στη Λέσβο: Μετά τις θανατώσεις υπάρχει Plan B – Τι προβλέπει η ΕΕ για εμβολιασμό και νέες ζώνες
Πέντε μήνες μετά την εμφάνιση του αφθώδους πυρετού στη Λέσβο, η συζήτηση δεν μπορεί πλέον να περιορίζεται στον αριθμό των ζώων που θανατώθηκαν ή στις ζώνες που κάθε φορά μετακινούνται στον χάρτη. Το βασικό ερώτημα είναι διαφορετικό: έχει καταφέρει το μοντέλο που εφαρμόζεται να σταματήσει την κυκλοφορία του ιού;
Μέχρι σήμερα, όχι. Νέες θετικές εκτροφές εξακολουθούν να εμφανίζονται και η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στην τελευταία τροποποίηση των έκτακτων μέτρων για τη Λέσβο στις 23 Ιουλίου, καταγράφει ότι μετά την προηγούμενη απόφασή της προέκυψαν νέες εστίες και κρίθηκε αναγκαία η επείγουσα αναπροσαρμογή και δημιουργία νέων ζωνών προστασίας και επιτήρησης.
Την ίδια στιγμή, η ανακοίνωση της ΔΕΕΠ Λέσβου της Νέας Δημοκρατίας βάζει πλέον δημόσια στο τραπέζι ένα πρόβλημα που εδώ και μήνες επισημαίνουν οι κτηνοτρόφοι: τη μεγάλη καθυστέρηση στην ιχνηλάτηση. Η τοπική οργάνωση του κυβερνώντος κόμματος αποδίδει την καθυστέρηση στον ανεπαρκή αριθμό κτηνιάτρων και σε προβλήματα συντονισμού και τη συνδέει με τη συνέχιση της εξάπλωσης της νόσου, τις θανατώσεις και την καταστροφή εκμεταλλεύσεων.
Το θέμα επομένως δεν είναι αν εφαρμόστηκε η θανάτωση των μολυσμένων κοπαδιών. Εφαρμόστηκε. Το ζήτημα είναι ότι η εκρίζωση δεν είναι μόνο θανάτωση. Προϋποθέτει γρήγορη ιχνηλάτηση προς τα πίσω και προς τα εμπρός, εντοπισμό των επιδημιολογικά συνδεδεμένων εκμεταλλεύσεων, αυστηρή βιοασφάλεια και συνεχή επιτήρηση.
Και εδώ τα ίδια τα επίσημα στοιχεία του Υπουργείου δημιουργούν σοβαρά ερωτήματα. Στην πρώτη επιδημιολογική έκθεση της Γενικής Διεύθυνσης Κτηνιατρικής, το ποσοστό επιτήρησης των αιγοπροβατοτροφικών εκμεταλλεύσεων στη ζώνη προστασίας ήταν 68,01% και των βοοτροφικών 30,93%. Στη ζώνη επιτήρησης των 10 χιλιομέτρων τα αντίστοιχα ποσοστά ήταν 53,37% και μόλις 3,5%. Ακόμη πιο χαρακτηριστικό: από τις 444 αιγοπροβατοτροφικές εκτροφές της ζώνης επιτήρησης είχαν επανελεγχθεί μόλις επτά, ενώ από τις 57 εκτροφές βοοειδών καμία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η επιτήρηση ταυτίζεται με την επιδημιολογική ιχνηλάτηση. Είναι διαφορετικές διαδικασίες. Δείχνει όμως το μέγεθος της επιχειρησιακής δυσκολίας μέσα στην οποία επιχειρήθηκε η εκρίζωση της νόσου.
Υπάρχει άλλος δρόμος;
Υπάρχει. Και δεν χρειάζεται να «κηρυχθεί η Λέσβος ενδημική» για να ενεργοποιηθεί.
Η ευρωπαϊκή νομοθεσία έχει ήδη προβλέψει τι μπορεί να γίνει όταν μια νόσος συνεχίζει να εξαπλώνεται παρά τα μέτρα που έχουν ληφθεί. Το άρθρο 71 του Κανονισμού 2016/429 προβλέπει ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μπορεί να θεσπίσει ειδικά προσωρινά μέτρα όταν τα υπάρχοντα μέτρα δεν ταιριάζουν πλέον στην επιδημιολογική κατάσταση ή όταν η νόσος φαίνεται να εξαπλώνεται παρά τα μέτρα ελέγχου που εφαρμόζονται.
Με απλά λόγια, η Ελλάδα μπορεί να αλλάξει τακτική χωρίς να εγκαταλείψει τον στόχο της εκρίζωσης.
Το βασικό εργαλείο που δίνει το ευρωπαϊκό πλαίσιο είναι ο επείγων προστατευτικός εμβολιασμός.
Τι θα σήμαινε αυτό πρακτικά στη Λέσβο
Η αλλαγή δεν θα σήμαινε ότι σταματούν οι θανατώσεις στις θετικές εκτροφές. Τα κοπάδια στα οποία επιβεβαιώνεται ο ιός θα συνέχιζαν να αντιμετωπίζονται με τα μέτρα εκρίζωσης που προβλέπει η νομοθεσία.
Η μεγάλη διαφορά θα αφορούσε τα υγιή κοπάδια που βρίσκονται σε άμεσο κίνδυνο μόλυνσης.
Το ΥΠΑΑΤ θα μπορούσε, μετά από επίσημη αξιολόγηση κινδύνου, να καταρτίσει σχέδιο επείγοντος προστατευτικού εμβολιασμού. Ο Κανονισμός 2016/429 δίνει ρητά στην αρμόδια αρχή τη δυνατότητα να δημιουργήσει vaccination plan και ζώνες εμβολιασμού.
Στη συνέχεια θα χαρασσόταν στον χάρτη μία ή περισσότερες ζώνες εμβολιασμού στις περιοχές όπου η επιδημιολογική εικόνα δείχνει αυξημένο κίνδυνο. Δεν είναι υποχρεωτικό να εμβολιαστεί ολόκληρη η Λέσβος. Η ζώνη μπορεί να προσαρμοστεί στην πραγματική διασπορά του ιού.
Γύρω από τη ζώνη εμβολιασμού προβλέπεται περιμετρική ζώνη τουλάχιστον 10 χιλιομέτρων, στην οποία δεν πραγματοποιείται εμβολιασμός αλλά εφαρμόζεται ενισχυμένη επιτήρηση. Ως βασικός στόχος, το ευρωπαϊκό πλαίσιο προβλέπει κάλυψη τουλάχιστον του 80% των εκμεταλλεύσεων και του 80% των ζώων των ειδών που θα επιλεγούν για εμβολιασμό μέσα στη ζώνη.
Έτσι η λογική αλλάζει.
Μέχρι σήμερα, όταν ο ιός φτάνει σε μια εκτροφή, ακολουθεί η θανάτωση του κοπαδιού. Με τον προστατευτικό εμβολιασμό επιχειρείται να δημιουργηθεί ανοσολογικό φράγμα πριν ο ιός φτάσει στις επόμενες υγιείς εκτροφές.
Δεν πρόκειται για αντικατάσταση της ιχνηλάτησης. Το αντίθετο. Ο εμβολιασμός αγοράζει χρόνο ώστε οι κτηνιατρικές υπηρεσίες να μπορέσουν να ακολουθήσουν την πραγματική διαδρομή του ιού, να εντοπίσουν τις συνδεδεμένες μονάδες και να περιορίσουν τις ενεργές εστίες.
Δεν χρειάζεται να περιμένουμε μήνες «άδεια από τις Βρυξέλλες»
Ακόμη ένα κρίσιμο στοιχείο είναι ότι το ευρωπαϊκό πλαίσιο δεν προβλέπει μια διαδικασία όπου η Ελλάδα στέλνει ένα αίτημα και περιμένει επ' αόριστον την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Η αρμόδια εθνική αρχή μπορεί να αποφασίσει τον εμβολιασμό, αφού προηγηθεί η προβλεπόμενη αξιολόγηση και καταρτιστεί επίσημο σχέδιο. Η Ελλάδα υποχρεούται να ενημερώσει την Επιτροπή και τα άλλα κράτη-μέλη με τις βασικές πληροφορίες το αργότερο δύο ημέρες πριν αρχίσει ο εμβολιασμός και να καταθέσει το πλήρες vaccination plan το αργότερο δύο εβδομάδες μετά την έναρξή του. Η Επιτροπή στη συνέχεια εξετάζει τα μέτρα βάσει του άρθρου 71.
Υπάρχει μάλιστα προηγούμενο λίγων μηνών.
Η Κύπρος, μετά την εμφάνιση αφθώδους το 2026, κατέθεσε στις 2 Μαρτίου στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή επίσημο σχέδιο επείγοντος προστατευτικού εμβολιασμού, με τη γεωγραφική έκταση της ζώνης και τον αριθμό των ζώων που επρόκειτο να εμβολιαστούν. Η Επιτροπή τροποποίησε στη συνέχεια την απόφασή της ώστε να ενσωματώσει τη vaccination zone.
Άρα δεν μιλάμε για θεωρητική δυνατότητα. Έχει ήδη εφαρμοστεί μέσα στο 2026 σε κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τον ίδιο ακριβώς λόγο: τον αφθώδη πυρετό.
Τι θα συμβεί μετά τον εμβολιασμό
Η εφαρμογή του εμβολιασμού δεν σημαίνει ότι οι περιορισμοί εξαφανίζονται. Για ένα διάστημα γίνονται αυστηρότεροι.
Ζώα, νωπό γάλα, κρέας και γαλακτοκομικά προϊόντα από τη vaccination zone υπόκεινται σε περιορισμούς μετακίνησης, με συγκεκριμένες εξαιρέσεις και προϋποθέσεις. Τα γαλακτοκομικά, για παράδειγμα, μπορούν υπό όρους να κινηθούν εφόσον έχουν υποστεί τις προβλεπόμενες επεξεργασίες που μειώνουν τον κίνδυνο μετάδοσης του αφθώδους.
Τουλάχιστον 30 ημέρες μετά την ολοκλήρωση του προστατευτικού εμβολιασμού αρχίζει ενισχυμένη κλινική και εργαστηριακή επιτήρηση. Με ειδικές εξετάσεις επιχειρείται να διαπιστωθεί εάν εξακολουθεί να κυκλοφορεί ο πραγματικός ιός ή αν τα αντισώματα που εντοπίζονται οφείλονται στον εμβολιασμό.
Και υπάρχει ένα δύσκολο αλλά απαραίτητο σημείο: το σημερινό ευρωπαϊκό καθεστώς δεν έχει σχεδιαστεί για να διατηρεί επ' αόριστον έναν εμβολιασμένο ζωικό πληθυσμό σε περιοχή όπου κυκλοφόρησε αφθώδης.
Για την πλήρη έξοδο από το ειδικό καθεστώς της vaccination zone, το ισχύον Παράρτημα VII προβλέπει περίοδο τριών μηνών μετά τη θανάτωση ή σφαγή του τελευταίου εναπομείναντος εμβολιασμένου ζώου, με τις προβλεπόμενες εξαιρέσεις και την απαραίτητη επιτήρηση.
Επομένως, ο προστατευτικός εμβολιασμός δεν σημαίνει «εμβολιάζουμε και ζούμε για πάντα με τον αφθώδη». Είναι ένα πρόσθετο εργαλείο εκρίζωσης, όταν η απλή ακολουθία «εντοπισμός εστίας – θανάτωση – νέα εστία – νέα θανάτωση» δεν καταφέρνει να ανακόψει εγκαίρως τη διασπορά.
Το πραγματικό Plan B
Στο Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης έχουν αρχίσει πλέον και αντιλαμβάνονται την αποτυχία τους. Η αργή ιχνηλάτηση και οι θανατώσεις είναι δρόμος χωρίς τέλος... Ήδη υπάρχουν προτάσεις για το Plan B και μέχρι τέλος Αυγούστου πιθανόν να έχουμε ανακοινώσεις. Αν το ΥΠΑΑΤ αποφασίσει ότι χρειάζεται διαφορετική στρατηγική, το άμεσο Plan B είναι συγκεκριμένο:
Θανάτωση των επιβεβαιωμένα μολυσμένων κοπαδιών, προστατευτικός εμβολιασμός των υγιών ζώων υψηλού κινδύνου, δημιουργία ζωνών εμβολιασμού, περιμετρικές ζώνες αυξημένης επιτήρησης, πλήρης ιχνηλάτηση και συνεχείς εργαστηριακοί επανέλεγχοι μέχρι να σταματήσει η κυκλοφορία του ιού.
Αυτό μπορεί να γίνει μέσα στο ισχύον ευρωπαϊκό πλαίσιο. Δεν απαιτεί να βαφτιστεί ο αφθώδης «ενδημικός».
Εάν αντίθετα η ελληνική κυβέρνηση ήθελε να ακολουθήσει έναν πολύ πιο ριζικό δρόμο —μόνιμο εμβολιασμό στη Λέσβο, διατήρηση των εμβολιασμένων ζώων και μακροχρόνια διαχείριση της νόσου αντί για πλήρη εκρίζωση— τότε θα μιλούσαμε για εντελώς διαφορετική υπόθεση, που δεν καλύπτεται απλώς από μια απόφαση του ΥΠΑΑΤ. Θα απαιτούσε μεταβολές στο ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο.
Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η συζήτηση περί «ενδημικού αφθώδους» χρειάζεται μεγάλη προσοχή. Ο όρος μπορεί να περιγράψει μια επιδημιολογική κατάσταση επίμονης κυκλοφορίας, δεν είναι όμως ένα κουμπί που πατά το Υπουργείο για να αλλάξει τους ευρωπαϊκούς κανόνες.
Η ερώτηση που πρέπει πλέον να απαντήσει το Υπουργείο
Μετά από πέντε μήνες, χιλιάδες θανατώσεις, νέες εστίες και μια ιχνηλάτηση που ακόμη και η τοπική Νέα Δημοκρατία χαρακτηρίζει σοβαρά καθυστερημένη, δεν αρκεί πλέον η επανάληψη ότι «εφαρμόζονται τα προβλεπόμενα μέτρα».
Το ερώτημα είναι αν τα προβλεπόμενα μέτρα, όπως εφαρμόζονται σήμερα στη Λέσβο, επαρκούν.
Η ίδια η ευρωπαϊκή νομοθεσία έχει προβλέψει τι γίνεται όταν δεν επαρκούν: αναθεώρηση της στρατηγικής, ειδικά μέτρα, εμβολιασμός και νέες ζώνες.
Το Υπουργείο οφείλει επομένως να απαντήσει καθαρά:
Έχει γίνει αξιολόγηση για επείγοντα προστατευτικό εμβολιασμό στη Λέσβο; Εξετάζεται επίσημο σχέδιο vaccination zones; Έχει τεθεί το ζήτημα στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή;
Γιατί το πραγματικό δίλημμα δεν είναι «θανατώσεις ή τίποτα». Η Ευρώπη προβλέπει και Plan B. Το ερώτημα είναι αν έφτασε πλέον η ώρα να εφαρμοστεί στη Λέσβο.
