Λέσβος, 10 χρόνια μετά την προσφυγική κρίση
Αφιέρωμα του Associated Press (AP) που αποτυπώνει την κατάσταση στη Λέσβο, 10 χρόνια μετά την κορύφωση της προσφυγικής κρίσης του 2015. Μέσα από προσωπικές ιστορίες και πολιτικές εξελίξεις, το ρεπορτάζ αποκαλύπτει το σήμερα του νησιού και τις προκλήσεις που παραμένουν.
ΛΕΣΒΟΣ, Ελλάδα (AP) — Φεύγοντας από το Ιράν με τον σύζυγο και το μικρό παιδί της, η Αμένα Ναμτζογιάν έφτασε σε μια βραχώδη παραλία αυτού του νησιού του ανατολικού Αιγαίου μαζί με εκατοντάδες χιλιάδες άλλους. Για μήνες οι αφίξεις κατέκλυσαν τη Λέσβο. Οι βάρκες διαλύονταν, οι ψαράδες βούταγαν για να σώσουν ανθρώπους από τον πνιγμό και οι ντόπιες γιαγιάδες τάιζαν με μπιμπερό τα νεογέννητα μωρά που μόλις είχαν φτάσει.
Η Ναμτζογιάν έζησε μήνες σε έναν υπερπλήρη καταυλισμό. Έμαθε ελληνικά. Πάλεψε με την ασθένεια και την κατάθλιψη, καθώς ο γάμος της κατέρρεε. Προσπάθησε να κάνει μια νέα αρχή στη Γερμανία, αλλά τελικά επέστρεψε στη Λέσβο — το νησί που την είχε αγκαλιάσει πρώτο. Σήμερα εργάζεται σε ένα εστιατόριο, ετοιμάζοντας ιρανικά πιάτα που οι ντόπιοι απολαμβάνουν, ακόμα κι αν δυσκολεύονται να προφέρουν τα ονόματα. Το δεύτερο παιδί της της λέει: «Είμαι Έλληνας».
«Η Ελλάδα είναι κοντά στον πολιτισμό μου και αισθάνομαι καλά εδώ», λέει η Ναμτζογιάν. «Είμαι περήφανη για τον εαυτό μου».
Το 2015, πάνω από 1 εκατομμύριο μετανάστες και πρόσφυγες έφτασαν στην Ευρώπη — η πλειονότητα διά θαλάσσης, μέσω της Λέσβου, όπου η βόρεια ακτή απέχει μόλις 10 χιλιόμετρα από την Τουρκία. Η μαζική εισροή ανδρών, γυναικών και παιδιών που διέφευγαν από τον πόλεμο και τη φτώχεια προκάλεσε μια ανθρωπιστική κρίση που συγκλόνισε τον πυρήνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Δέκα χρόνια αργότερα, οι επιπτώσεις εξακολουθούν να αντηχούν στο νησί και πέρα από αυτό.
Για πολλούς, η Ελλάδα ήταν απλώς ένας σταθμός διέλευσης. Συνέχισαν προς τη Βόρεια και Δυτική Ευρώπη. Πολλοί που υπέβαλαν αίτηση για άσυλο έλαβαν διεθνή προστασία και χιλιάδες έγιναν πολίτες της Ε.Ε. Άλλοι, όμως, απορρίφθηκαν, παρέμειναν για χρόνια σε καταυλισμούς ή βρέθηκαν να ζουν στους δρόμους. Κάποιοι επέστρεψαν στις χώρες τους. Άλλοι απελάθηκαν από την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Για τη Ναμτζογιάν, η Λέσβος παραμένει ένας φιλόξενος τόπος — πολλοί ντόπιοι έχουν προσφυγική καταγωγή, και βοηθάει που μιλάει τη γλώσσα τους. Όμως, η μεταναστευτική πολιτική της Ελλάδας, όπως και σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης, έχει μετατοπιστεί προς την αποτροπή την τελευταία δεκαετία. Οι παράνομες αφίξεις έχουν μειωθεί σημαντικά. Οι αξιωματούχοι και οι πολιτικοί επιμένουν πως είναι αναγκαία τα ισχυρά σύνορα. Οι επικριτές υποστηρίζουν πως η επιβολή του νόμου έχει φτάσει στα άκρα, παραβιάζοντας τα θεμελιώδη δικαιώματα και τις αξίες της Ε.Ε..
«Το μεταναστευτικό είναι πλέον στην κορυφή της πολιτικής ατζέντας, κάτι που δεν ίσχυε πριν το 2015», λέει η Καμίλ Λε Κοζ, Διευθύντρια του Migration Policy Institute Europe. «Βλέπουμε μια μετατόπιση προς τα δεξιά στο πολιτικό φάσμα».
Μια ανθρωπιστική κρίση που έγινε πολιτική
Το 2015, βάρκα μετά τη βάρκα γεμάτες πρόσφυγες έφταναν μπροστά από το ταβερνάκι της Ελπινίκης Λαούμη, απέναντι από μια παραλία της Λέσβου. Τους πρόσφερε τροφή και νερό, ετοίμαζε γεύματα για τις ανθρωπιστικές οργανώσεις.
«Τους έβλεπες και τους σκεφτόσουν σαν να ήταν τα δικά σου παιδιά», λέει η Λαούμη, με τους τοίχους του καταστήματός της σήμερα να είναι διακοσμημένοι με ευχαριστήριες κάρτες.
Το 2015 και 2016 — στο απόγειο της κρίσης — πάνω από 1 εκατομμύριο άνθρωποι εισήλθαν στην Ευρώπη μέσω της Ελλάδας. Η αρχική ανθρωπιστική κρίση — για την τροφοδοσία, στέγαση και φροντίδα τόσων ανθρώπων — εξελίχθηκε σε μακροχρόνια πολιτική κρίση.
Η Ελλάδα προσπαθούσε να ανακάμψει από μια οικονομική κρίση. Η προσφυγική ροή προκάλεσε περαιτέρω αγανάκτηση κατά των καθιερωμένων πολιτικών κομμάτων, ενισχύοντας την άνοδο λαϊκιστικών ακροδεξιών δυνάμεων.
Τα κράτη μέλη της Ε.Ε. διαφώνησαν για την κατανομή της ευθύνης για τους αιτούντες άσυλο. Η ενότητα της Ε.Ε. ράγισε καθώς κάποιες χώρες αρνήθηκαν να δεχτούν μετανάστες. Οι αντι-μεταναστευτικές φωνές και οι εκκλήσεις για κλειστά σύνορα έγιναν πιο δυνατές.
Σήμερα, οι παράνομες αφίξεις έχουν μειωθεί
Αν και οι παράτυπες αφίξεις στην Ελλάδα ποικίλλουν, οι αριθμοί δεν πλησιάζουν καν τα επίπεδα του 2015-16, σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Μετανάστευσης. Οι διακινητές προσαρμόστηκαν στην αυξημένη επιτήρηση, στρεφόμενοι σε πιο επικίνδυνες διαδρομές.
Συνολικά, οι παράνομες διελεύσεις των εξωτερικών συνόρων της Ε.Ε. μειώθηκαν σχεδόν κατά 40% πέρσι και συνεχίζουν να πέφτουν, σύμφωνα με τον οργανισμό Frontex.
Αυτό, όμως, δεν έχει εμποδίσει τους πολιτικούς να επικεντρώνονται — και μερικές φορές να κινδυνολογούν — γύρω από το μεταναστευτικό. Αυτό τον μήνα, η ολλανδική κυβέρνηση κατέρρευσε μετά την αποχώρηση υπουργών ακροδεξιού κόμματος λόγω διαφωνιών στη μεταναστευτική πολιτική.
Στην Ελλάδα, ο νέος υπουργός Μετανάστευσης απείλησε τους απορριφθέντες αιτούντες άσυλο με ποινές φυλάκισης.
Ένα νέο Κέντρο Υποδοχής στη Λέσβο
Λίγα χιλιόμετρα από το σπίτι της Ναμτζογιάν, μέσα σε ένα δάσος από πεύκα και ελιές, βρίσκεται το νέο κέντρο μεταναστών, χρηματοδοτούμενο από την Ε.Ε., από τα μεγαλύτερα στην Ελλάδα, με δυνατότητα φιλοξενίας έως και 5.000 ατόμων.
Οι ελληνικές αρχές αρνήθηκαν αίτημα του Associated Press για επίσκεψη. Το άνοιγμα του κέντρου καθυστερεί λόγω νομικών προσφυγών.
Κάποιοι ντόπιοι θεωρούν ότι η απομονωμένη τοποθεσία του είναι εσκεμμένη — ώστε οι μετανάστες να παραμένουν «εκτός οπτικού πεδίου και εκτός νου».
«Δεν πιστεύουμε πως χρειάζονται τέτοιες μαζικές εγκαταστάσεις εδώ. Και η τοποθεσία είναι ό,τι χειρότερο — βαθιά μέσα σε ένα δάσος», δηλώνει ο Παναγιώτης Χριστόφας, δήμαρχος Μυτιλήνης. «Είμαστε αντίθετοι, και αυτή πιστεύω είναι η κυρίαρχη άποψη στην κοινωνία μας».
Η Κληρονομιά της Λέσβου
Πέρσι, οι χώρες της Ε.Ε. ενέκριναν το νέο σύμφωνο για τη μετανάστευση και το άσυλο, το οποίο θέτει κοινούς κανόνες για τις 27 χώρες της Ε.Ε. σχετικά με τη διαλογή, εξέταση αιτήσεων, κράτηση και απέλαση όσων επιχειρούν να εισέλθουν χωρίς άδεια.
«Η κρίση της Λέσβου το 2015 ήταν, κατά κάποιο τρόπο, το πιστοποιητικό γέννησης της ευρωπαϊκής πολιτικής για τη μετανάστευση και το άσυλο», δηλώνει ο Μαργαρίτης Σχοινάς, πρώην αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και εκ των βασικών αρχιτεκτόνων του νέου συμφώνου.
«Δεν υπήρχε καν σύστημα. Τα σύνορα της Ευρώπης είχαν καταρρεύσει», λέει ο Σχοινάς. Το νέο σύμφωνο θα τεθεί σε εφαρμογή από το επόμενο έτος. Οι επικριτές υποστηρίζουν ότι έχει κάνει παραχωρήσεις προς τους σκληροπυρηνικούς. Οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων τονίζουν πως θα αυξηθούν οι κρατήσεις και θα διαβρωθεί το δικαίωμα στο άσυλο.
Κριτική ασκείται επίσης στην εξωτερίκευση της διαχείρισης των ευρωπαϊκών συνόρων — μέσω συμφωνιών με χώρες της Μεσογείου, της Μέσης Ανατολής και της Αφρικής ώστε να αναχαιτίζουν τις ροές με αντάλλαγμα οικονομική βοήθεια.
Οι συμφωνίες έχουν επεκταθεί από την Τουρκία προς άλλες περιοχές. Οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων καταγγέλλουν πως αυταρχικά καθεστώτα αποκομίζουν δισεκατομμύρια, συχνά επιβάλλοντας στους εκτοπισμένους φρικτές συνθήκες διαβίωσης.
Η Λέσβος συνεχίζει να δέχεται πρόσφυγες
Οι 80.000 κάτοικοι της Λέσβου θυμούνται την κρίση του 2015 με ανάμεικτα συναισθήματα.
Ο ψαράς Στράτος Βαλάμιος έσωσε κάποια παιδιά — άλλα πνίγηκαν. «Τι έχει αλλάξει δέκα χρόνια μετά; Τίποτα. Νιώθω οργή — που τέτοια πράγματα συμβαίνουν ακόμα, που μωρά πνίγονται», λέει.
Όσοι έχασαν τη ζωή τους διασχίζοντας προς τη Λέσβο έχουν θαφτεί σε δύο κοιμητήρια, με τις ταφόπλακες να αναγράφουν: «Άγνωστος».
Μικροσκοπικά παπουτσάκια και άδεια κουτιά χυμών με ξεθωριασμένες τουρκικές ετικέτες βρίσκονται ακόμα στις βόρειες ακτές. Επίσης, σωσίβια-κουλούρες που έδιναν οι διακινητές ως «σωσίβια» για τα παιδιά. Στον κατεστραμμένο από φωτιά το 2020 καταυλισμό Μόρια, οι ζωγραφιές των παιδιών παραμένουν ακόμα στους καμένους τοίχους.
Οι μετανάστες εξακολουθούν να φτάνουν — και να πεθαίνουν — στις ακτές αυτές. Η Λέσβος προσπαθεί να προσαρμοστεί σε μια πιο συγκρατημένη ροή.
Η Έφη Λατσούδη, που διαχειρίζεται ένα δίκτυο βοήθειας για να μάθουν οι μετανάστες ελληνικά και να βρουν εργασία, ελπίζει πως η παράδοση φιλοξενίας του νησιού θα αντέξει παρά τις εθνικές πολιτικές.
«Όπως εξελίσσονται τα πράγματα, δεν είναι φιλικά για την ένταξη των νέων ανθρώπων στην ελληνική κοινωνία», λέει η Λατσούδη. «Πρέπει να κάνουμε κάτι... Πιστεύω πως υπάρχει ελπίδα».
Πηγή: APnews.com
