Made in China: Πώς το εμπορικό trend αδειάζει την ορθόδοξη πνευματικότητα

Η εμπορευματοποίηση των ορθόδοξων λειτουργικών αντικειμένων μέσω της μαζικής παραγωγής τους στην Κίνα, που αλλοιώνει την πνευματική τους σημασία. Αντικείμενα που παραδοσιακά φτιάχνονταν με προσευχή και άσκηση παρουσιάζονται πλέον ως «μοναστηριακά», ενώ είναι προϊόντα βιομηχανικής παραγωγής. Η Εκκλησία κινδυνεύει να γίνει διανομέας ενός ψεύτικου ιερού, υποταγμένη στη λογική της αγοράς.

γράφει ο Μάνος Λαμπράκης

Αυτό που συμβαίνει σήμερα με την Κίνα και την ορθόδοξη λειτουργική παραγωγή δεν είναι μια αθώα εμπορική δραστηριότητα. Είναι ένα σύμπτωμα μιας βαθύτερης, σχεδόν διαβρωτικής μετάλλαξης: η ορθόδοξη εμπειρία, η οποία είναι βιωματική και ασκητική, εκχωρείται σε μια παγκόσμια μηχανή παραγωγής, όπου η προσευχή γίνεται προϊόν και το ιερό εμπορεύσιμο είδος. Και το πιο ανησυχητικό: μεγάλος αριθμός μοναστηριών στην Ελλάδα –και όχι μόνο– προμηθεύεται αυτά τα κινεζικά λειτουργικά στοιχεία, από κομποσκοίνια μέχρι θυμιάματα και εικόνες, και τα πουλά ως «ελληνικά» ή «χειροποίητα». Το άγιο χώμα γίνεται βιτρίνα διαμετακομιστικού εμπορίου.

Η Κίνα, κράτος που καταστέλλει μεθοδικά την εκκλησιαστική ζωή στο εσωτερικό της, έχει γίνει ο μεγαλύτερος εξαγωγέας αντικειμένων που υποτίθεται ότι φέρουν ορθόδοξη προσευχή. Αυτό δεν είναι τυχαίο. Η κρατική πολιτική της Κίνας βασίζεται στην πλήρη εμπορευματοποίηση των πολιτιστικών και θρησκευτικών συμβόλων. Η παραγωγή ορθοδόξων ειδών εκεί δεν προϋποθέτει πίστη, προσευχή ή καν σεβασμό, είναι μια αυστηρά μηχανική διαδικασία, σε χώρους όπου δεν υπάρχει ούτε καν ελευθερία λατρείας. Η θεολογία της εικόνας (ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός θα έλεγε: «ἡ τιμή τῆς εἰκόνος ἐπὶ τὸ πρωτότυπον διαβαίνει») καταρρέει, καθώς η εικόνα πλέον δεν είναι παρά υλικό branding – το πρωτότυπο δεν τιμάται, αλλά αναπαράγεται ως αισθητική μόδα.

Αυτή η οικονομική πρακτική καταλήγει σε μια παράδοξη, αλλά πολιτικά αποκαλυπτική εικόνα: οι ίδιες οι Μονές, φορείς μιας παράδοσης που υπήρξε αντίσταση στον κρατικό συγκεντρωτισμό και στην εκκοσμίκευση, γίνονται σήμερα διανομείς ενός εμπορεύματος που στερείται της ασκητικής του γέννησης. Το κομποσκοίνι, που παραδοσιακά πλέκεται από τον μοναχό μέσα σε προσευχή, έρχεται πλέον συσκευασμένο από ένα εργοστάσιο στην Shenzhen. Και όταν το παρουσιάζουν στα εκκλησιαστικά πανηγύρια και τα προσκυνήματα ως «μοναστηριακό», αυτό σημαίνει ότι η ίδια η εκκλησιαστική οικονομία υποτάσσεται σε μια παγκοσμιοποιημένη εμπορευματική λογική, όπου ακόμη και το ιερό μπορεί να είναι «Made in China».

Πολιτικά, αυτό συνιστά την απόλυτη εκδοχή αυτού που ονομάζεται «κοινωνία της απόδοσης» και «πλήρη αφομοίωση του ιερού από το σύστημα»: τίποτε δεν μένει έξω από την αγορά. Ο σταυρός γίνεται λογότυπο, το κομποσκοίνι fashion accessory, η εικόνα poster. Ακόμη και η σιωπή της μοναστικής προσευχής γίνεται στοιχείο λογιστικής, ενσωματωμένο στην ίδια παγκόσμια αλυσίδα που παράγει ηλεκτρονικά, παιχνίδια ή fast fashion.

Η θεολογική συνέπεια είναι οντολογικά καταστροφική: η ίδια η λειτουργική εμπειρία αποκόπτεται από τη διαδικασία της δημιουργίας της. Το κομποσκοίνι που κάποτε φθειρόταν από τα χέρια ενός μοναχού σε νηστεία και δάκρυα, είναι τώρα αποτέλεσμα ενός ανώνυμου βιομηχανικού σχεδιασμού, κενό από προσευχή. Οι εικόνες που κάποτε ήταν έργα νηστείας και προσευχής, γίνονται ψηφιακά εκτυπωμένες σαν να ήταν αφίσες rock συναυλίας. Και όταν αυτά τα προϊόντα παρουσιάζονται στον λαό ως «μοναστηριακά» ή «χειροποίητα ελληνικά», το ψεύδος δεν είναι μόνο εμπορικό, είναι θεολογικό: καταστρέφει τη σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα στο ποίμνιο και την Εκκλησία.

Η απάντηση δεν μπορεί να είναι μια ρηχή καταναλωτική παρότρυνση («να αγοράζουμε ελληνικά»). Πρέπει να είναι μια υπαρξιακή και θεολογική άρνηση: να μη δεχθούμε την υποκατάσταση της ασκητικής παραγωγής από τη βιομηχανική μαζικότητα, να υπερασπιστούμε το ίδιο το γεγονός ότι τα λειτουργικά αντικείμενα δεν είναι απλά πράγματα, αλλά φορείς μιας σχέσης. Η αντίσταση σε αυτό είναι πνευματική: να κρατήσουμε το κομποσκοίνι ως πράξη, όχι ως brand. Να βλέπουμε την εικόνα ως τόπο παρουσίας και όχι ως διακοσμητικό επιφάνειας. Να θυμίσουμε ότι η Εκκλησία δεν ήταν ποτέ διανομέας branding, αλλά φορέας ζωής και μετάνοιας.

Αυτό το θέμα αποκαλύπτει το πώς μια παγκόσμια οικονομική δύναμη, όπως η Κίνα, όχι μόνο παράγει αλλά και ανασχεδιάζει το ιερό ως καταναλωτικό σχήμα, και πώς ακόμη και τα μοναστήρια —τα ίδια τα φυλάκια της ασκητικής αντίστασης— μπορούν να μετατραπούν σε ενδιάμεσους διανομής ενός ψεύτικου ιερού. Εδώ η θεολογία αγγίζει την πολιτική: ποιος κατέχει το ιερό; ποιος το παράγει; ποιος το διανέμει; και σε ποια τιμή; Και η απάντηση είναι σκληρή: αυτή τη στιγμή, σε πολλές περιπτώσεις, το ιερό ανήκει στην Alibaba.