«Ακούμε την επιστήμη», λέει ο Πρωτοψάλτης – Ποια επιστήμη όμως; Ιχνηλάτηση, εμβόλια και ΑΠΘ χωρίς απαντήσεις
Αφθώδης στη Λέσβο: Ο Πρωτοψάλτης επικαλέστηκε την ΕΕ – αλλά άφησε έξω τις συστάσεις της για ιχνηλάτηση και εμβολιασμό
Η σημερινή εμφάνιση του Γενικού Γραμματέα του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, Σπύρου Πρωτοψάλτη, στην εκπομπή «Σαββατοκύριακο από τις 5» του ΕΡΤNEWS είχε μία ιδιαίτερη σημασία για τη Λέσβο. Όχι τόσο για όσα καινούργια είπε, όσο για εκείνα στα οποία δεν έδωσε απάντηση.
Στα περίπου πρώτα έξι λεπτά της συζήτησης, όπου τέθηκε το θέμα του αφθώδους πυρετού, ο κ. Πρωτοψάλτης υπερασπίστηκε ουσιαστικά χωρίς καμία κριτική απόσταση το μοντέλο που εφαρμόζεται εδώ και πεντέμισι μήνες στο νησί: θανατώσεις, περιοριστικά μέτρα, αποζημιώσεις και επίκληση του ευρωπαϊκού κανονισμού.
Εκείνο που απουσίασε ήταν η αποτίμηση του αποτελέσματος αυτού του μοντέλου. Και κυρίως η απάντηση στο βασικό ερώτημα: πώς είναι δυνατόν, σχεδόν μισό χρόνο μετά το πρώτο κρούσμα, η πλήρης επιδημιολογική εικόνα και η ιχνηλάτηση να εξακολουθούν να αποτελούν ανοιχτό ζήτημα;
Τι είπε ο Πρωτοψάλτης
Ο Γενικός Γραμματέας ξεκίνησε λέγοντας ότι στις επιζωοτίες «πρέπει να ακούμε την επιστήμη» και ότι η Ελλάδα εφαρμόζει το ευρωπαϊκό και το εθνικό νομικό πλαίσιο. Υποστήριξε ότι όταν υπάρχει κρούσμα πρέπει να θανατώνεται το κοπάδι και τόνισε πως «είμαστε κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης» και «δεν μπορούμε να διαλέγουμε τι εφαρμόζουμε».
Παρέθεσε στη συνέχεια τα οικονομικά μέτρα, λέγοντας ότι μέσα σε πεντέμισι μήνες έχουν δοθεί στη Λέσβο 5 εκατ. ευρώ στους κτηνοτρόφους – 3,5 εκατ. για θανατώσεις και 1,5 εκατ. για απώλεια εισοδήματος – καθώς και 2,5 εκατ. ευρώ σε τυροκομικές επιχειρήσεις.
Για το μεγάλο πρόβλημα της υποστελέχωσης, είπε ότι συνολικά έχουν μεταβεί στη Λέσβο 35 κτηνίατροι του Υπουργείου, διευκρινίζοντας όμως ο ίδιος ότι πρόκειται για εναλλασσόμενο προσωπικό και ότι δεν βρίσκονται 35 κτηνίατροι ταυτόχρονα στο νησί. Αναφέρθηκε επίσης σε 15 στρατιωτικούς κτηνιάτρους και άλλους 15 που πρόκειται να αποσταλούν.
Και εκεί ακριβώς ήρθε ίσως η σημαντικότερη έμμεση παραδοχή της συνέντευξης. Όταν τέθηκε το ερώτημα αν οι κτηνίατροι επαρκούν, ο κ. Πρωτοψάλτης απάντησε ότι η χώρα αντιμετωπίζει ταυτόχρονα την ευλογιά και ότι «δεν μπορούμε να πάρουμε όλους τους κτηνιάτρους που υπάρχουν να πάνε στη Λέσβο».
Με απλά λόγια, η ίδια η πολιτική ηγεσία παραδέχεται ότι σε μια κρίση αυτής της κλίμακας το κράτος δεν διαθέτει ανεξάντλητη – και προφανώς ούτε επαρκώς ισχυρή – κτηνιατρική εφεδρεία για δύο ταυτόχρονες μεγάλες επιζωοτίες. Και αυτό δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι μέρος της ουσίας του προβλήματος.
"Οι θετικές εκτροφές πράγματι θανατώνονται"
Για να είμαστε απολύτως ακριβείς, ένα βασικό μέρος όσων είπε ο κ. Πρωτοψάλτης είναι σωστό.
Ο Κανονισμός (ΕΕ) 2020/687 προβλέπει ότι μετά την επίσημη επιβεβαίωση νόσου κατηγορίας Α, όπως ο αφθώδης πυρετός, τα ευαίσθητα ζώα της προσβεβλημένης εκτροφής πρέπει να θανατωθούν το συντομότερο δυνατό.Άρα δεν υπάρχει σοβαρή συζήτηση περί «κατάργησης του ευρωπαϊκού κανονισμού». Όμως από εδώ αρχίζει και η μεγάλη παράλειψη της σημερινής τοποθέτησης.
Διότι ο ευρωπαϊκός κανονισμός δεν είναι μόνο η θανάτωση.
Είναι επιδημιολογική έρευνα, ιχνηλάτηση, ταχύτητα, επαρκές προσωπικό, εργαστηριακή δυνατότητα, ενεργητική επιτήρηση, βιοασφάλεια και – υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις – ακόμη και έκτακτος εμβολιασμός. Επομένως, το «εφαρμόζουμε τον ευρωπαϊκό κανονισμό» δεν απαντά από μόνο του στο κρίσιμο ερώτημα: τον εφαρμόσαμε έγκαιρα και αποτελεσματικά σε όλες του τις διαστάσεις;
Η Ευρώπη δεν λέει «ιχνηλάτηση σε έξι μήνες»
Εδώ βρίσκεται ίσως το σοβαρότερο κενό της συνέντευξης.
Ο ευρωπαϊκός Κανονισμός 2020/687 προβλέπει ότι σε περίπτωση υποψίας νόσου κατηγορίας Α η αρμόδια αρχή πρέπει να διεξάγει άμεσα έρευνα. Προβλέπει επίσης χωρίς καθυστέρηση απογραφή και συλλογή των κρίσιμων δεδομένων.Μετά την επιβεβαίωση μιας εστίας, το άρθρο 17 επιβάλλει την ιχνηλάτηση των ζώων, των προϊόντων, των υλικών, των μέσων μεταφοράς και ακόμη και των ανθρώπινων επαφών που θα μπορούσαν να έχουν συμβάλει στη μετάδοση. Για τον αφθώδη, η ελάχιστη περίοδος που εξετάζεται αναδρομικά είναι 21 ημέρες.
Ο Κανονισμός 2016/429 είναι εξίσου σαφής ως προς τον σκοπό της επιδημιολογικής έρευνας: να βρεθεί η πιθανή πηγή, ο τρόπος διασποράς, η χρονική διάρκεια της κυκλοφορίας του ιού και οι μονάδες, τα πρόσωπα, τα οχήματα και τα υλικά που ενδέχεται να συνδέονται με τη μετάδοση.
Δεν υπάρχει, φυσικά, διάταξη που να γράφει «η ιχνηλάτηση πρέπει να ολοκληρωθεί σε Χ ημέρες». Όλο όμως το ευρωπαϊκό σύστημα είναι κατασκευασμένο πάνω στην έννοια της άμεσης αντίδρασης, ακριβώς επειδή στον αφθώδη ο χρόνος είναι επιδημιολογικό όπλο είτε υπέρ είτε κατά της εκρίζωσης.
Και εδώ υπάρχει πλέον ένα ακόμη ισχυρότερο τεκμήριο.
Η ίδια η ευρωπαϊκή αποστολή είχε εντοπίσει το πρόβλημα από τον Μάρτιο
Η αποστολή του EU Veterinary Emergency Team (EUVET) βρέθηκε στη Λέσβο από τις 24 έως τις 27 Μαρτίου.
Στην επίσημη παρουσίαση των συμπερασμάτων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής καταγράφεται ήδη τότε ότι η ορθή επιδημιολογική διερεύνηση δεν είχε ολοκληρωθεί και ότι η κατάσταση στα αιγοπρόβατα παρέμενε ασαφής.
Ακόμη πιο σαφείς είναι οι συστάσεις: να εξασφαλιστεί επειγόντως ανθρώπινο δυναμικό ώστε η επιτήρηση να πραγματοποιείται χωρίς καθυστέρηση, να ελεγχθούν όλες οι εκτροφές των ζωνών προστασίας και επιτήρησης το συντομότερο δυνατόν και οι γύροι επιτήρησης να επαναλαμβάνονται σε διαστήματα όχι μεγαλύτερα των δύο εβδομάδων.
Η ίδια αποστολή πρότεινε μάλιστα τη συγκρότηση ομάδας επιδημιολογικών ειδικών και ανέφερε ρητά ότι μπορεί να ζητηθεί και εξωτερική επιστημονική συνδρομή. Άρα, πέντε μήνες αργότερα, το ερώτημα δεν είναι αν «η κατάσταση είναι δύσκολη». Αυτό είναι αυτονόητο. Το ερώτημα είναι τι έγινε με αυτές τις συγκεκριμένες συστάσεις και ποιο είναι σήμερα το μετρήσιμο αποτέλεσμα.
Το εμβόλιο που δεν ακούστηκε καθόλου στη σημερινή συζήτηση
Και εδώ υπάρχει μία εντυπωσιακή απουσία.
Στα πρώτα λεπτά της συνέντευξης όπου συζητήθηκε η Λέσβος δεν τέθηκε από τη δημοσιογράφο το ζήτημα του εμβολιασμού και ο κ. Πρωτοψάλτης δεν αναφέρθηκε σε αυτό.
Κι όμως, ο εμβολιασμός δεν είναι κάποια πρόταση «εκτός Ευρώπης». Η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξηγεί σήμερα ότι η έκτακτη προστατευτική ή κατασταλτική ανοσοποίηση επιτρέπεται σε πληττόμενο κράτος-μέλος και ότι η ΕΕ διαθέτει μεγάλη τράπεζα αντιγόνων για παραγωγή εμβολίων.
Ακόμη και το ίδιο το ΥΠΑΑΤ είχε ανακοινώσει τον Μάιο ότι τα εμβόλια αποτελούν «χρήσιμο εργαλείο» για την αποτροπή μόλυνσης και περαιτέρω μετάδοσης του ιού και ότι το ενδεχόμενο εμβολιαστικού προγράμματος παρέμενε υπό αξιολόγηση.
Το σημαντικότερο όμως είναι άλλο.
Η EUVET είχε συστήσει στην Ελλάδα από τον Μάρτιο, σε περίπτωση που οι νέες εστίες συνεχιστούν και το stamping out και οι ζώνες αποδειχθούν ανεπαρκή, να εξεταστεί ο εμβολιασμός ως πρόσθετο εργαλείο. Και είχε προχωρήσει ένα βήμα παραπέρα: να καταρτιστούν από πριν σενάρια προστατευτικού και κατασταλτικού εμβολιασμού και να συζητηθούν με τους εμπλεκόμενους, ώστε, αν χρειαστεί, ο εμβολιασμός να μπορεί να αρχίσει αμέσως.
Εδώ λοιπόν η φράση του κ. Πρωτοψάλτη ότι «δεν υπάρχει plan B στο να εφαρμόζεις την ευρωπαϊκή και εθνική νομοθεσία» χρειάζεται σοβαρή διευκρίνιση.
Πράγματι, δεν υπάρχει «plan B» απέναντι στη νομοθεσία. Υπάρχουν όμως διαφορετικά απολύτως νόμιμα εργαλεία μέσα στην ίδια τη νομοθεσία. Και ένα από αυτά είναι ο έκτακτος εμβολιασμός.
«Ακούμε τους ειδικούς». Ποιους ειδικούς;
Ο κ. Πρωτοψάλτης είπε ακόμη κάτι που σε πρώτη ανάγνωση ακούγεται απολύτως λογικό:
«Εγώ δεν είμαι κτηνίατρος... ακούμε τους ειδικούς».
Αμέσως μετά όμως προσδιόρισε ποιοι είναι αυτοί οι ειδικοί: η Γενική Διεύθυνση Κτηνιατρικής του Υπουργείου, της οποίας τις εισηγήσεις, όπως είπε, η πολιτική ηγεσία ακολουθεί και υλοποιεί. Μόνο που η επιστήμη δεν ταυτίζεται με μία διοικητική αλυσίδα του Υπουργείου.
Ήδη από τον Μάιο είχε δημοσιοποιηθεί ότι πανεπιστημιακοί της Κτηνιατρικής Σχολής του ΑΠΘ, μεταξύ των οποίων ο καθηγητής Γεώργιος Αρσένος, ανέφεραν ότι μέχρι τότε κανείς από τις αρμόδιες αρχές δεν είχε ζητήσει τη γνώμη της Σχολής για τη διαχείριση του αφθώδους στη Λέσβο.
Αυτό από μόνο του δημιουργεί ένα εξαιρετικά απλό ερώτημα προς το Υπουργείο: Όταν λέτε ότι «ακούτε την επιστήμη», ποιους ακριβώς επιστήμονες ακούτε; Και γιατί ένα ολόκληρο πανεπιστημιακό κτηνιατρικό δυναμικό δεν είχε ενταχθεί από την πρώτη στιγμή σε μία ανοιχτή επιστημονική ομάδα διαχείρισης της κρίσης;
Ο Γιώργος Αρσένος λέει ακριβώς το αντίθετο για την ταχύτητα
Ο καθηγητής Κτηνιατρικής του ΑΠΘ Γεώργιος Αρσένος έχει τοποθετηθεί δημόσια με εξαιρετικά σαφή τρόπο.
Σε ανάλυσή του για τη Λέσβο ανέφερε ότι η εφαρμοζόμενη διαχείριση «απέτυχε να τιθασεύσει τη νόσο», εντοπίζοντας ως βασικά προβλήματα την απουσία πλήρους ιχνηλασιμότητας, την αδυναμία άμεσης χαρτογράφησης των επαφών και τις ελλείψεις σε ανθρώπινο δυναμικό. Η θέση του είναι ότι για να επιτύχει η εκρίζωση, η ιχνηλάτηση πρέπει να ολοκληρώνεται σε ημέρες και όχι σε εβδομάδες ή μήνες.
Και έχει σημασία ότι σήμερα, την ίδια ημέρα με τη συνέντευξη Πρωτοψάλτη, ο κ. Αρσένος επανέρχεται. Γράφει ότι οι πέντε μήνες του αφθώδους στη Λέσβο καταδεικνύουν αδυναμία αποτελεσματικής διαχείρισης και ότι το πρόβλημα είναι τα αποσπασματικά μέτρα, η ανεπαρκής ιχνηλασιμότητα, η έλλειψη συνεχούς επιδημιολογικής αξιολόγησης και η καθυστέρηση στη λήψη αποφάσεων. Παράλληλα ζητά να τεθεί στο τραπέζι ο εμβολιασμός ως επιχειρησιακό εργαλείο, όχι ως πανάκεια.
Απέναντι σε αυτή την επιστημονική θέση, η σημερινή τοποθέτηση του Γενικού Γραμματέα δεν έδωσε καμία ουσιαστική απάντηση.
Τα 5 εκατομμύρια δεν είναι επιδημιολογικός δείκτης επιτυχίας
Οι αποζημιώσεις είναι απαραίτητες. Για τον κτηνοτρόφο που έχασε το κοπάδι του αποτελούν ζήτημα επιβίωσης.
Αλλά εδώ χρειάζεται να ξεχωρίσουμε δύο διαφορετικά πράγματα. Η καταβολή χρημάτων αποτελεί οικονομική διαχείριση των συνεπειών. Δεν αποτελεί απόδειξη επιτυχούς υγειονομικής διαχείρισης της επιζωοτίας. Το πόσο αποτελεσματικά αντιμετωπίστηκε ο αφθώδης δεν κρίνεται από το πόσα εκατομμύρια πληρώθηκαν μετά τη θανάτωση των ζώων. Κρίνεται από το πόσο γρήγορα ανιχνεύθηκαν οι εστίες, πόσο γρήγορα χαρτογραφήθηκαν οι επαφές, πόσο σύντομα ολοκληρώθηκε η ιχνηλάτηση, πόσες νέες εστίες εμφανίστηκαν, πόσο γρήγορα ενισχύθηκαν τα εργαστήρια και αν το εφαρμοζόμενο μοντέλο προσαρμόστηκε όταν τα δεδομένα άλλαξαν.
Σε αυτά τα ερωτήματα η σημερινή συνέντευξη δεν έδωσε αριθμούς.
Η μεγαλύτερη αντίφαση
Ο Σπύρος Πρωτοψάλτης ζητά «να ακούμε την επιστήμη».
Σωστά. Αλλά η επιστήμη απαιτεί πρώτα απ' όλα κάτι που δεν είναι καθόλου βολικό για καμία διοίκηση: αξιολόγηση του αποτελέσματος και αλλαγή στρατηγικής όταν το αποτέλεσμα δεν είναι το αναμενόμενο.
Δεν αρκεί, πεντέμισι μήνες μετά, να επαναλαμβάνεται ότι «αυτό προβλέπει ο κανονισμός».
Ο ίδιος κανονισμός προβλέπει ιχνηλάτηση. Η ευρωπαϊκή αποστολή ζήτησε επείγουσα στελέχωση. Ζήτησε επαναλαμβανόμενη επιτήρηση σε διαστήματα έως δύο εβδομάδων. Πρότεινε ομάδα επιδημιολόγων. Πρότεινε να καταρτιστούν εγκαίρως σενάρια εμβολιασμού.
Και η ίδια η πραγματικότητα της Λέσβου θέτει πλέον το ερώτημα που δεν μπορεί να απαντηθεί με ακόμη μία επίκληση του νόμου:
Αν μετά από πεντέμισι μήνες το πρόβλημα παραμένει ενεργό, η ιχνηλάτηση εξακολουθεί να συζητείται και νέες εστίες συνεχίζουν να εμφανίζονται, πότε ακριβώς η πολιτική ηγεσία θα αξιολογήσει και τη δική της στρατηγική; Διότι το να «ακούμε την επιστήμη» δεν σημαίνει να ακούμε μόνο την επιστημονική άποψη που ήδη συμφωνεί με την απόφαση που έχουμε πάρει. Σημαίνει να ακούμε και εκείνους που, με επιστημονικά επιχειρήματα, μας λένε ότι το μοντέλο δεν αποδίδει. Και εκεί ακριβώς βρίσκεται σήμερα το μεγάλο αναπάντητο ερώτημα της Λέσβου.
Δείτε το απόσπασμα από την εκπομπή :
