23 Αυγούστου 1944. Οι δολοφονικές επιδρομές των ναζί στο Λεκανοπέδιο Καλλονής.

Η 23η Αυγούστου 1944 γράφτηκε με αίμα στην ιστορία του Λεκανοπεδίου Καλλονής. Λίγες εβδομάδες πριν από την αποχώρηση των γερμανικών δυνάμεων κατοχής από τη Λέσβο, ένοπλα τμήματα των ναζί, μαζί με συνεργάτες τους, εξαπέλυσαν συντονισμένες τρομοκρατικές επιδρομές σε Καλλονή, Αγία Παρασκευή και γύρω χωριά, με πυροβολισμούς, συλλήψεις, λεηλασίες και δύο νεκρούς: τον Νικόλαο Λογιώτατο και τον Στρατή Κουλίκα. Ο Παναγιώτης Μιχ. Κουτσκουδής ανασυνθέτει, μέσα από ιστορικές πηγές και μαρτυρίες, μία από τις πιο σκληρές σελίδες της Κατοχής στη Λέσβο.

23 Αυγούστου 1944. Οι δολοφονικές επιδρομές των ναζί στο Λεκανοπέδιο Καλλονής.

Γράφει ο Παναγιώτης Μιχ. Κουτσκουδής

Όταν οι ναζί καταχτητές με τους πράκτορές τους πληροφορήθηκαν τα γεγονότα και την επικράτηση του ΕΑΜ στην περιοχή Καλλονής μετά τη διαδήλωση της 21/6/1944 (για την οποία γράψαμε στις «Ιστορικές σελίδες» στις 21/6/2026 ), λύσσαξαν και πραγματοποίησαν τρεις αλλεπάλληλες επιδρομές. Ο Γιώργος Πανταζής, στέλεχος του ΕΑΜ, που έζησε από κοντά τα γεγονότα, έγραψε αργότερα¹:

Η πρώτη μέσα στον Ιούνιο ήταν αναγνωριστική. Μικρός αριθμός μοτοσικλετιστών κατευθύνθηκε στην Καλλονή, αφού πέρασε μέσα απ’ την Αρίσβη, πήραν τον αμαξιτό δρόμο και έφθασαν ως τη θέση Πλατανέλι στα Τσόνια. Τα χωριά ήταν ερημωμένα. Ο κόσμος σα να το περίμενε, ειδοποιήθηκε κι η οργάνωση, άλλοι κρύφτηκαν κι όσοι βαστούσαν τα ποδάρια τους κατέφυγαν στο βουνό Έλαφος και στην Ποταμιά.

Μες στον Αύγουστο οι Γερμανοί μαζί με γερμανοντυμένους αλήτες, προδότες, έκαναν έφοδο μεσάνυχτα στην Αρίσβη. Ο φερόμενος ως προδότης στην περίπτωση αυτή ήταν ο γκεσταπίτης Πούλος, ο οποίος και οδηγούσε τους Γερμανούς. Είχαν κατάλογο ονομάτων στα χέρια τους. Είχαν αφήσει τα φορτηγά τους κάπου 500 – 700 μέτρα μακριά κρυμμένα, μπήκαν στο χωριό, βρήκαν το καφενείο του Γιώργου Μαλλή (Λουκά) ανοιχτό και συνέλαβαν το Γιώργο Πεταλίδα, τον Άγγελο Πιτσώνη (Κοντραμπατζή) που ήταν τεχνίτης οπλουργός, το Γιώργο Φουντούκο κι ακόμα έναν. Οι Φουντούκος και Κοντραμπατζής τους ξεγέλασαν, υποσχέθηκαν να τους δίνουν πληροφορίες. Κατόπιν τούτου τους άφησαν ελεύθερους. Η οργάνωση τούς έκρυψε στο βουνό. Ο Πεταλίδας, ενώ μεταγόταν ως όμηρος στη Γερμανία στα τέλη Αυγούστου, το ’σκασε στη Γιουγκοσλαβία. Οι Ναζί δεν ενδιαφερόντουσαν και τόσο, μια και έβλεπαν το τέλος του χιτλερισμού, προσπαθούσαν τώρα να σώσουν το τομάρι τους.

Το μεγάλο μπλόκο της Καλλονής έγινε στις 23 Αυγούστου 1944. Οπλισμένοι Γερμανοί μαζί με γερμανοντυμένους «Έλληνες Λεσβίους» μπλοκάρισαν πρωί-πρωί την Καλλονή, πυροβολώντας όπου λάχαινε, ο κόσμος έτρεχε να κρυφτεί. Έκαναν έρευνα στα σπίτια, λεηλατούσαν, άρπαζαν ό,τι τους άρεσε, χρυσαφικά, κειμήλια, κεφαλοτύρια, καινούρια κοστούμια και άλλα. Φαίνεται πως ιδιαίτερη επίδοση σ’ αυτά είχαν «οι δικοί μας» αλήτες που τους συνόδευαν. Απ’ τους πυροβολισμούς σκοτώθηκε ο γέρο-Νικόλαος Λογιότατος και πιάστηκαν όμηροι οι Σταύρος Βαρζουδάκης, ράφτης, Ράλλης Γκαρνακέλλης, αγρότης, Γιάννης Νέμτσας, Μιχάλης Πετριτζικλής (Κουκοτός), Γιάννης Γελαγώτης, Βασίλης Κλειδαράς, Συμεών Πρασακάκης κι ο δικηγόρος Παναγιώτης Κυπραίος, Βύρων και Ιγνάτιος Μπούμπουλας, Ιγνάτιος Καρέκος, Χαράλαμπος Βουγάμαλης, Μιχαήλ Δανδούλης και Κυριάκος Παλαιολόγος. Τους κράτησαν μερικές μέρες, η κατάρρευση των ναζιστών ήταν «επί θύραις», τι να τους έκαναν, τους άφησαν ελεύθερους.

Κι άλλες αναγνωριστικές εφόδους έκαναν μέσα στα ερημωμένα απ’ ανθρώπους χωριά.

Σημειώνουμε εδώ ότι οι κάτοικοι των χωριών, ειδοποιημένοι έγκαιρα απ’ το ΕΑΜ, έφυγαν από τα χωριά αφήνοντας τα έρημα. Έτσι κι αλλιώς υπήρξε φροντίδα ώστε τόσο ο οπλισμός του ΕΛΑΣ όσο και οι ασύρματοι να βρίσκονται έξω από τα χωριά σε ασφαλή αγροτική περιφέρεια. Το μόνο που κατάφεραν οι Γερμανοί ήταν να προσθέσουν δυο νεκρούς στη λίστα των θυμάτων τους, τον Νίκο Λογιώτατο από την Καλλονή και τον Στρατή Κουλίκα από την Αγία Παρασκευή. Οι κηδείες και των δυο, αλλά ιδιαίτερα του Κουλίκα στην Αγία Παρασκευή, ήταν μια ευκαιρία για το ΕΑΜ να αναδείξει τον εθνικό και πατριωτικό του ρόλο μπροστά σε περίπου 800 κατοίκους της Αγίας Παρασκευής. Το πένθιμο εμβατήριο που άκουγαν για πρώτη φορά στην Αγία Παρασκευή έκανε πολλούς να δακρύσουν.²

Η «Ελεύθερη Λέσβος» στο φύλλο της 25-8-1944, μεταξύ άλλων, έγραψε για τα παραπάνω γεγονότα:

Οι δήμιοι οπλίστηκαν ως τα δόντια, μπήκαν στις 23 Αυγούστου στ’ αυτοκίνητα κι επιχείρησαν τρομοκρατική φασιστική επιδρομή στα χωριά Αγία Παρασκευή, Αρίσβη, Καλλονή, Δάφια, Κεράμι. Πυροβόλησαν αθώους, ξυλοκόπησαν γριές. Σκότωσαν. Τραυμάτισαν νέους, τρομοκράτησαν, λεηλάτησαν λήστεψαν. Πήραν μαζί τους αθώους για ομήρους… (…)

Στις 6 το πρωί 23 Αυγούστου καμιά τριανταριά Γερμανοί οπλισμένοι σαν αστακοί έφτασαν μ’ αυτοκίνητα και μοτοσικλέτες στην Καλλονή. Έζωσαν το χωριό σε τρεις μεριές κι άρχισαν να πυροβολούν. Την ίδια ώρα ξαμόλησαν περίπολες στον κάμπο για να κυνηγήσουν τον κόσμο που είχε καταφύγει εκεί. (…) Ύστερα, αφού τα φυλάκια που είχαν εγκαταστήσει φύλαγαν καραούλι, άρχισαν το πλιάτσικο.

Δεν περιορίστηκαν όμως μόνο σ’ αυτό. Έπιασαν αρκετούς πολίτες και αφού απόλυσαν τους γέρους, πήραν μαζί τους 18 ανθρώπους χωρίς κανένα λόγο και τους κατέβασαν στην πόλη για να τους κλείσουν στη φυλακή. (…) Ένας ηλικιωμένος άνθρωπος, ήσυχος χωριανός, πλήρωσε με τη ζωή του τη θηριωδία του φασισμού. Ο Νικόλας Λογιώτατος, κτηματίας, 66 χρονώ, σκοτώθηκε απ’ τα γερμανικά στρατεύματα. Ένα ακόμα θύμα στον αγώνα του Λαού. (…)

Οι Παν. Κεμερλής και Αρ. Πολυχρονιάδης καταγράφουν και το σημαντικό γεγονός της ταυτόχρονης τρομοκρατικής γερμανικής επιδρομής στην Αγία Παρασκευή, που βάφτηκε κι αυτή με αθώο αίμα³.

Οι Γερμανοί μετά τα γεγονότα της Καλλονής, που έγιναν αφορμή να καταλυθούν προοδευτικά όλες οι Αρχές και να αντικατασταθούν από εαμικές, έκαναν προσπάθεια να τρομοκρατήσουν τον πληθυσμό και να του κόψουν την όρεξη για εξέγερση. Έκαναν τρομοκρατική επιδρομή στην Αγία Παρασκευή. Καλύτερα όμως, και πιο έγκυρα, μας δίνει την εικόνα των γεγονότων η παράνομη «Ελεύθερη Λέσβος» στο φύλλο της Νο 5, για την επιδρομή που έγινε - όταν την ίδια μέρα ανάλογη γινόταν και στην Καλλονή:

«...Την ίδια ώρα γινότανε επιδρομή στην Αγία Παρασκευή. Κι αυτού, αφού έζωσαν το χωριό, άρχισαν να πυροβολούν πάνω στον κόσμο, που ειδοποιημένος έτρεχε να σωθεί έξω απ' το χωριό. Ρίχτηκαν χίλιοι κι απάνω πυροβολισμοί κι ύστερα άρχισε η λεηλασία. (…)

Φεύγοντας πήραν μαζί τους και δυο ανίδεους ανθρώπους. Θύματα είχε κι εδώ. Τρεις τραυματίες. Δύο άνδρες και μία γυναίκα, από τον ένα τραυματία επιχείρησαν να του πάρουν τα παπούτσια.

Άλλος ένας νεκρός. Ο Στρατής Κουλίκας, 55 χρόνων, τσομπάνης. Σκοτώθηκε κι αυτός άνανδρα από τους Ούννους. Η κηδεία του γίνηκε τ' απόγευμα της ίδιας μέρας. Οι χωριανοί βρήκαν την ευκαιρία να φανερώσουν τα αισθήματά τους. Πάνω από χίλιοι ακολού0ησαν την εκφορά. Στην εκκλησία σήκωσαν το χέρι και φώναξαν: «Εκδίκηση στο φασισμό».

Η «Ελεύθερη Λέσβος» σημειώνει: «Οι Αγιαπαρασκευώτες όμως δε λύγισαν απ' την τρομοκρατική επιδρομή. Αντίθετα, απ' τη ληστρική συμπεριφορά των Γερμανών έβγαλαν το συμπέρασμα, πως το Ναζιστικό Τέρας άρχισε τον επιθανάτιο σφαδασμό του. Έτσι, συσπειρώθηκαν όλοι γύρω στις εαμικές οργανώσεις και προχώρησαν αγωνιστικά στο δρόμο, που οδηγούσε στη λευτεριά.»

--

Παραπομπές:

1. ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ στη Λέσβο και στα χωριά μας. Επιμέλεια-Παρουσίαση ΓΙΩΡΓΗ ΠΑΝΤΑΖΗ. «ΤΑ ΚΑΛΛΟΝΙΑΤΙΚΑ», τεύχος 35, σελ. 22. Ολόκληρη η εργασία δημοσιεύτηκε στο περιοδικό του Συλλόγου Καλλονιατών Λέσβου «ΤΑ ΚΑΛΛΟΝΙΑΤΙΚΑ» στα τεύχη 34 (ΙΑΝ.-ΜΑΡΤ. 1986), 35 (ΑΠΡ.-ΙΟΥΝ. 1986), 36 (ΙΟΥΛ.-ΣΕΠ. 1986) και 37 (ΟΚΤ.-ΔΕΚ. 1986).

2. Δημήτρης Μάντζαρης. ΕΑΜ ΛΕΣΒΟΥ. Ηττημένοι Νικητές. Λέσβος 2023. σελ. 134.

3. Π. Κ. Κεμερλή – Α. Σ. Πολυχρονιάδη. Η ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΣΤΗ ΛΕΣΒΟ (Πηγές και Πτυχές της). Αθήνα 1988. Σελ. 282-284.