Η πυρπόληση του τουρκικού δικρότου στην Ερεσό στις 27 Μαΐου 1821
Επιμέλεια: Παναγιώτης Μιχ. Κουτσκουδής
Με την ευκαιρία της συμπλήρωσης 205 χρόνων από την πυρπόληση του οθωμανικού δικρότου (ντελινιού) «Φερμαντιγνεμέζ» στον Όρμο της Ερεσού, στις 27 Μαΐου του 1821, θεωρούμε σκόπιμο να κάνουμε μία ανάρτηση, που θα αναφέρεται στην πρώτη κατά μέτωπο ναυμαχία του Αγώνα και στους πρωταγωνιστές της, σε ένδειξη μνήμης, τιμής και ευγνωμοσύνης. Η επιτυχία του πολύ επικίνδυνου αυτού εγχειρήματος είχε πολύ μεγάλη σημασία στην εξέλιξη του αγώνα των Ελλήνων στη θάλασσα, γιατί από τότε τα πυρπολικά χρησιμοποιήθηκαν με άριστα, τις περισσότερες φορές, αποτελέσματα σε όλη τη διάρκεια της Επανάστασης.
Ο επαναστατικός στόλος, που αποτελούνταν από υδραίικα, σπετσιώτικα και ψαριανά σταροκάραβα – εμπορικά πλοία, μετασκευασμένα και οπλισμένα με κανόνια για τις ανάγκες της μάχης, ενώνεται στις 23 του Μάη του ’21 και περιπολεί στα νερά της Λέσβου με ναυάρχους, κομαντάτηδες τους λέγανε, τον Γιακουμάκη Τομπάζη, τον Αναστάση Τσαμαδό, τον Λάζαρο Λαλεχό, τον Γκίκα Τσούπα, τον Θοδόση Μπόταση, τον Νικόλα Ράφτη και τον Νικολή Αποστόλη. Στόχος της αρμάδας ήταν να εμποδίσει τον εφοδιασμό των πολιορκούμενων κάστρων του Μοριά και της Ρούμελης και να αποκτήσει την κυριαρχία στο Αιγαίο. Ο οθωμανικός στόλος με εφτά πολεμικά (δυο ντελίνια, τρεις φρεγάτες και τρεις κορβέτες) είχε ήδη βγει από τα Στενά και ένα ντελίνι, ως εμπροσθοφυλακή, πάνοπλο με 74 κανόνια, αράζει στον αμμουδερό γιαλό της Ερεσού και αποβιβάζει στρατιώτες, που προορίζονταν για την ενίσχυση των κάστρων του νησιού. Πολλές προσπάθειες κανονιοβολισμού απέτυχαν και σε σύσκεψη οι καπεταναίοι αποφάσισαν να προσπαθήσουν να το κάψουν με πυρπολικό. Όπως γράφει ο Δημήτρης Φωτιάδης στο βιβλίο του «Κανάρης», το μπουρλότο ανέλαβε να φτιάξει ο Πατατούκος που καταγόταν από την Πάργα και το πραγματικό του όνομα ήταν Γιάννης Δημουλίτσας, εγγράμματος και λίγο παράξενος, που έμεινε στην Ιστορία με το παρατσούκλι του. Σε συνεργασία με τον ρώσο φιλέλληνα ναυτικό Ιβάν Αφανάσα και τους μαραγκούς της αρμάδας, σε λίγες ώρες το μπουρλότο ήταν έτοιμο.
Η πρώτη προσπάθεια πυρπόλησης όμως απέτυχε, αφού γρήγορα οι ναύτες του ντελινιού κατάφεραν να απωθήσουν το μπουρλότο, που κάηκε μόνο του στ’ ανοιχτά, προκαλώντας την απογοήτευση των ρωμιών ναυτικών και τον ενθουσιασμό των οθωμανών. Ήταν τότε που στη συνάντησή τους οι καπεταναίοι αποφάσισαν να φτιάξουν κι άλλο πυρπολικό κι αμέσως οι μαστόροι ρίχτηκαν με τα μούτρα στη δουλειά.
Προσφέρθηκε να το κυβερνήσει ως εθελοντής ο Δ. Παπανικολής για το ένα κι ο Καλαφάτης για το δεύτερο μπουρλότο. Το πρωί, λοιπόν, της 27 του Μάη τα δυο πυρπολικά ξεκινούν… το πρώτο του Καλαφάτη αποτυγχάνει, μα το δεύτερο1 του Παπανικολή με επιδέξιο τιμονιέρη τον Γιάννη Θεοφιλόπουλο καταφέρνει να πλευρίσει το ντελίνι και να του βάλει φωτιά. Γρήγορα οι φλόγες έφτασαν στη μπαρουταποθήκη και ανατίναξαν το πλοίο, ενώ ο Παπανικολής και οι 21 ναύτες του πρόλαβαν να μπουν στη βάρκα τους και να γλυτώσουν. Ακράτητος ήταν ο ενθουσιασμός για τη νίκη στα πληρώματα του στόλου, αμέτρητος ο πανικός και άτακτη η φυγή για τους νικημένους Οθωμανούς.
Έτσι αναθάρρησαν οι Έλληνες και πείστηκαν για τη δύναμή τους κυριαρχώντας με τα φοβερά πυρπολικά εφεξής στο Αιγαίο, ενώ ο αντίπαλος στόλος καταδιωκόμενος και πανικόβλητος κλείστηκε στα Στενά…
Για την Ιστορική μνήμη του σήμερα ας δώσουμε μερικές λεπτομέρειες για τους πρωταγωνιστές θαλασσινούς, το πλήρωμα του πυρπολικού, με βάση τον κατάλογο που έγραψε κείνη την ώρα ο Παπανικολής: Δ.Ι. Παπανικολής, πλοίαρχος, Δ. Πλημές, Δ. Καμπούρης του παπά, Δ. Ν. Κασέτας, Κ. Σταματάρας, Γ. Ι. Γιαννάκας, Μ. Γ. Διασσάκης, Γ. Ι. Κανδήλος, Ι. Γ. Χατζή Ζαχαριάς, Γ. Δ. Κομνηνού, Κ. Α. Ζεύλη. Ν. Μικέ Ντεληγιάννη, Ι. Χατζή Μανιάτη, Ν. Χωριάτης, (όλοι ψαριανοί), Α. Πιπίνος (υδραίος), Ι. Γεωργίου, Ι. Θεοφιλόπουλος, πελοποννήσιος, Π. Βουρλιώτης (από τα Βουρλά της Μικρασίας), Γ. Παργιανός (από την Πάργα), Ι. Αθανασίου, ρώσος (ο Ιβάν Αφανάσα), Φ. Λέλλες, τήνιος, Β. Κεφαλήν (από την Κεφαλονιά).
Ο Δημήτριος Παπανικολής (1790-1885) γεννήθηκε στα Ψαρά και μετά το κατόρθωμά του στην Ερεσό, όντας μόλις 19 ετών, έδειξε την ίδια τόλμη και αυτοθυσία στη ναυμαχία του Γέροντα, το 1824, κυνηγώντας τον οθωμανικό στόλο. Πήρε μέρος και σε πολλές άλλες καταδρομικές και αποβατικές επιχειρήσεις, ενώ μετά την απελευθέρωση έγινε κυβερνήτης σε πλοία του βασιλικού στόλου της Ελλάδας. Το 1846 ανέλαβε πρόεδρος του Ναυτοδικείου, θέση που διατήρησε μέχρι το θάνατό του. Προς τιμήν του το Πολεμικό Ναυτικό έχει δώσει το όνομά του σε δύο υποβρύχια, ο Δήμος Μυτιλήνης σε κεντρική οδό της πόλης (Ναυμάχου Παπανικολή), κοντά στην οδό Ερεσού, ο Αθλητικός Όμιλος της Ερεσού ονομάζεται Παπανικολής και ανδριάντας του έχει στηθεί στη Σκάλα Ερεσού.
Ο Νικολής Αποστόλης (1770-1827) από τα Ψαρά, νεαρότατος κατατάχθηκε εθελοντής στον καταδρομικό στόλο του Λάμπρου Κατσώνη και κατά την Επανάσταση έδρασε ως ναύαρχος των Ψαριανών με πολλά ανδραγαθήματα. Διέθεσε όλη την περιουσία του στον Αγώνα και πέθανε το 1827, χωρίς να δει την πατρίδα του ελεύθερη. Προς τιμήν του ο Δήμος Μυτιλήνης έδωσε το όνομά του σε κεντρική οδό της πόλης (Ναυμάχου Αποστόλη).
Ο Γιάννης Θεοφιλόπουλος ή Καραβόγιαννης (1790-1885) από τα Λαγκάδια Γορτυνίας ήταν ο περιζήτητος και πολύπειρος πηδαλιούχος και δαδούχος του Παπανικολή στην Ερεσό και του Κανάρη, όταν έκαψαν τη ναυαρχίδα του Καρά Αλή στη Χίο2. Από τον Αύγουστο του 1822 πολέμησε στην ξηρά στο πλευρό των Κανέλλου Δεληγιάννη και του Θόδωρου Κολοκοτρώνη. Μετά την Ανεξαρτησία έγινε αρχηγός της πολιτοφυλακής στην Τριπολιτσά, ενώ το 1865 τον βρίσκει ταγματάρχη του βασιλικού Στρατού. Πέθανε στην Αθήνα πάμφτωχος και σε βαθιά γεράματα. Το Πολεμικό Ναυτικό έδωσε το όνομά του στο Πλοίο Φαρικών Αποστολών ΠΦΑ ΚΑΡΑΒΟΓΙΑΝΝΟΣ και ο Δήμος Μυτιλήνης σε οδό της Χρυσομαλλούσας. Προς τιμήν του ο Σύλλογος Πελοποννησίων Λέσβου «Ο Μωριάς», με εισήγηση του προέδρου του κ. Παναγιώτη Τερζή3, το 1980, έστησε προτομή του στο πάρκο Καραπαναγιώτη στο Μακρύ Γιαλό, όπου στη βάση του αναγράφεται το ποίημα του Θεόδωρου Γενναίου Κολοκοτρώνη (με το ψευδώνυμο ΦΑΛΕΖ):
Ήταν λιοντάρι της ξηράς
της θάλασσας δελφίνι
τον τρέμαν σαν τον άκουγαν
και Τούρκοι και Αλτζερίνοι.
Ας έχουν οι ήρωες, διακόσια χρόνια μετά, ένα χώρο στη μνήμη μας και την καρδιά μας…
Πηγή: https://fimpod.gr/to-naftiko-katorthwma-stin-ereso-to-1821/ (Αποσπάσματα από το αφιέρωμα που επιμελήθηκε ο Χρήστος Χατζηλίας).
Παραπομπές:
1. Ως μπουρλότο χρησιμοποιήθηκε το δικάταρτο «βρίκιον» 200 τόνων «Άγιος Παντελεήμων» του Λημνιού καπετάν-Νικολή Χατζή-Τριανταφύλλου (στην φωτ. η υπογραφή του), αφού είχαν ήδη αποτύχει τα προηγούμενα πλοία-μπουρλότα.
Η γενναία προσφορά στοίχισε ακριβά στον καπετάν-Νικολή. Η περιουσία του στη Λήμνο δημεύτηκε και η οικογένειά του συνελήφθη και βασανίστηκε. Απόμεινε χωρίς εισόδημα, μιας και το πλοίο, που ήταν μόλις τριών ετών σκαρί, αποτελούσε την μόνη άλλη περιουσία του, ενώ είχε δαπανήσει και 6.000 γρόσια για να το μετατρέψει από εμπορικό σε πολεμικό. Οι λοιποί καπεταναίοι, από τα 20.000 γρόσια που είχαν εκτιμήσει την αξία του πλοίου, του έδωσαν «χάριν ελέους» μόλις 500. Λίγους μήνες αργότερα ο Νικολής Χ΄΄Τριανταφύλλου απεβίωσε από τη στεναχώρια του στην Ύδρα, όπου είχε σπεύσει αναζητώντας κάποια ενίσχυση. Άφησε μια κόρη και δύο γιους, τον Τριαντάφυλλο και τον Κωνσταντίνο. Τα επόμενα χρόνια τους δόθηκαν κάποια ασήμαντα μικροποσά, συνολικά 1.400 γρόσια, ως το 1832. Ο Τριαντάφυλλος (γεν. το 1798) συνέχισε τον κατά θάλασσα αγώνα σε άλλα πλοία, ως υποπλοίαρχος, ώσπου άρχισε να έχει πρόβλημα υγείας. Το 1831 τοποθετήθηκε στο ναύσταθμο του Πόρου. Το 1833 κρίθηκε «άξιος περιθάλψεως δια την βλάβην της υγείας του», αν και ήταν μόλις 35 ετών. Ο Κωνσταντίνος είχε καλύτερη μοίρα. Εγκαταστάθηκε στη Σύρο και ασχολήθηκε με την εμπορική ναυτιλία. Το 1829-1830 κυβερνούσε την εμπορική γολέτα «Ασπασία». Τα παραπάνω αναγράφονται στο βιβλίο του Τάσου Καψιδέλη, "Η Λήμνος στον αγώνα του 1821", έκδ. Σύλλογος Ωφελίμων Βιβλίων. (Θοδωρής Μπελίτσος, 27.05.2021).
2. Ο Γιάννης Θεοφιλόπουλος ή Καραβόγιαννης ήταν περιζήτητος από όλους τους μπουρλοτιέρηδες, καθώς υπολόγιζε και την τελευταία ριπή του ανέμου και ποτέ δεν χρειάστηκε να κάνει δεύτερη μανούβρα για να κολλήσει το πυρπολικό στο εχθρικό καράβι. Αυτόν διάλεξε για πηδαλιούχο και ο Κανάρης όταν έκαψε την ναυαρχίδα του Καρά Αλή στη Χίο. Να σημειωθεί ότι ο πηδαλιούχος ήταν (μετά τον καπετάνιο) το δεύτερο πιο σημαντικό άτομο σε μια επιχείρηση πυρπόλησης, καθώς οι δικές του μανούβρες έφερναν το μπουρλότο με ακρίβεια στα πλαϊνά του στόχου. Γι’ αυτό και όλοι οι ναύτες από τα καταστρώματα, πυροβολούσαν τον πηδαλιούχο και τον αρχηγό για να εξουδετερώσουν το πυρπολικό που ερχόταν κατά πάνω τους.
Μετά τα θαλασσινά του κατορθώματα ο Καραβόγιαννης πολέμησε σε στεριανές μάχες στην Πελοπόννησο σαν υπαρχηγός του Κολοκοτρώνη. Το ελληνικό κράτος του χρωστούσε για τις υπηρεσίες του 5521 γρόσια και 11194 φοίνικες, χρήματα που δεν πήρε ποτέ. Πέθανε άσημος και πάμφτωχος στην Αθήνα σε μεγάλη ηλικία. Στην κηδεία του ο εγγονός του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, μόλις πήγε να εκφωνήσει τον επικήδειο, ξέσπασε σε δάκρυα λέγοντας: «Τι να ειπώ εγώ για τον Καπετάν Γιάννη; Μπορεί ο λύχνος να φέξη τον ήλιον; Ο Καπετάν Γιάννης ήτο και του πάππου μου ανώτερος…» (facebook, Το Θήτα της Θερμής)
3. Στη μεταπολίτευση γνωρίσαμε έναν αξιολογότατο αριστερό, αντάρτη του ΕΛΑΣ στη Πελοπόννησο, τον Παναγιώτη Τερζή. Είχε διοριστεί από νέος, δάσκαλος στη Μυτιλήνη, έκανε οικογένεια και έμεινε. Συμμετείχε στα Προεδρεία ΕΕΔΥΕ, ΑΠΛΗΣ ΑΝΑΛΟΓΙΚΉΣ, ΠΕΑΕΑ, κ.λ.π. Σαν Πρόεδρος των Πελοποννησίων Λέσβου, ερχόταν πιεστικά και πεισματικά στο Δήμο, λέγοντας ότι από μελέτη βρήκε έναν χαμένο ήρωα του 1821, τον Ιωάννη Θεοφιλόπουλο ή Καραβόγιαννο από τα Λαγκάδια Πελοποννήσου. Ο Τερζής ήταν ο πρώτος που ανέσκαψε την ιστορία του ξεχασμένου αγωνιστή τις τελευταίες δεκαετίες. (Μήτσος Μπουρνούς, 15/5/2021).
