Αγία Ειρήνη Μυτιλήνης: Το μικρό παρεκκλήσι με τη μεγάλη ιστορία της προσφυγιάς και της μνήμης
Αγία Ειρήνη Μυτιλήνης: Το μικρό παρεκκλήσι με τη μεγάλη ιστορία της προσφυγιάς και της μνήμης
Πανηγυρίζει ένα από τα πιο όμορφα και ταυτόχρονα πιο φορτισμένα ιστορικά παρεκκλήσια της Μυτιλήνης: η Αγία Ειρήνη, στη συμβολή των οδών Καβέτσου και Σμύρνης. Ένα μικρό εκκλησάκι, σχεδόν χαμηλόφωνο μέσα στην καθημερινή κίνηση της πόλης, που όμως κουβαλά πάνω του μνήμη, προσφυγιά, αρχιτεκτονική ιστορία και έναν αόρατο δεσμό της Λέσβου με τη Μικρά Ασία.
Για τους περισσότερους περαστικούς, η Αγία Ειρήνη είναι ένα γνώριμο σημείο της πόλης. Ένα παρεκκλήσι στον πολυσύχναστο δρόμο, δίπλα στο πάρκο που πήρε το όνομά του από αυτήν. Για όσους όμως σταθούν λίγο περισσότερο, το παρεκκλήσι αυτό δεν είναι απλώς ένα θρησκευτικό τοπόσημο. Είναι μια μικρή πύλη προς μια άλλη Μυτιλήνη. Τη Μυτιλήνη των αρχών του 20ού αιώνα, των μικρασιατικών δεσμών, των Φωκιανών προσφύγων, των ανθρώπων που έφεραν μαζί τους εικόνες, μνήμες, ονόματα και πικρή νοσταλγία.
Το παρεκκλήσι που βλέπουμε σήμερα δεν είναι το αρχικό. Σχεδιάστηκε από τον σπουδαίο αρχιτέκτονα και αρχαιολόγο Αναστάσιο Ορλάνδο, όταν εκείνος βρισκόταν στη Λέσβο για την ανασκαφή και αναστήλωση της παλαιοχριστιανικής βασιλικής του Χαλινάδου στην Αγία Παρασκευή.
Ο σημερινός ναός στη Μυτιλήνη κτίστηκε το 1940, επί Μητροπολίτη Μυτιλήνης Ιακώβου Α΄. Για την ανέγερσή του, ο Δήμος Μυτιλήνης κατέβαλε το μεγάλο για την εποχή ποσό των 140.000 δραχμών, ως αποζημίωση για το παλαιότερο παρεκκλήσι που κατεδαφίστηκε και για την αποπεράτωση του νέου παρεκκλησίου χρειάστηκε και η συνδρομή των πιστών της πόλης.
Η ιστορία όμως πηγαίνει ακόμη πιο πίσω. Στο ιερό βήμα του σημερινού παρεκκλησίου υπάρχει επιγραφή που αναφέρει: «Κτίτωρ παλαιού ναού Απόστολος Μαραγκός 1896». Το αρχικό παρεκκλήσι, λοιπόν, χτίστηκε στη Μυτιλήνη το 1896 από τον Απόστολο Ι. Μαραγκό.
Και εδώ αρχίζει η βαθύτερη, συγκινητική πλευρά της ιστορίας.
Ο Απόστολος Μαραγκός συνδέεται, σύμφωνα με προφορικές μαρτυρίες και στοιχεία που παραπέμπουν στην προσφυγική μνήμη, με οικογένεια καταγόμενη από την Παλαιά Φώκαια της Μικράς Ασίας. Η Μυτιλήνη διατηρούσε στενούς οικονομικούς, κοινωνικούς και ανθρώπινους δεσμούς με την απέναντι μικρασιατική ακτή. Οι σχέσεις δεν ήταν τυπικές. Ήταν σχέσεις ζωής. Εμπόριο, συγγένειες, μετακινήσεις, κοινές μνήμες, κοινή θάλασσα.
Η οικογένεια Μαραγκού φαίνεται πως διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην υποδοχή και περίθαλψη προσφύγων από την Παλαιά Φώκαια στη Μυτιλήνη, τόσο κατά τον πρώτο διωγμό όσο και μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Ο Απόστολος Μαραγκός έχτισε το παρεκκλήσι της Αγίας Ειρήνης στη Μυτιλήνη ως ανάμνηση της Αγίας Ειρήνης της μικρασιατικής πατρίδας.
Δεν πρόκειται, λοιπόν, απλώς για ένα εκκλησάκι. Πρόκειται για μια μεταφορά μνήμης. Για έναν τρόπο να ριζώσει στη Μυτιλήνη κάτι που είχε μείνει πίσω, απέναντι, στην Παλαιά Φώκαια.
Ο ναός της Αγίας Ειρήνης ήταν ο κεντρικός ναός της Παλαιάς Φώκαιας. Η ακριβής χρονολογία ανέγερσής του δεν είναι γνωστή, ωστόσο μαρτυρείται ότι το 1797 έγιναν επισκευές. Το 1914, κατά τον πρώτο διωγμό, ο ναός λεηλατήθηκε και υπέστη μεγάλες ζημιές, ιδιαίτερα το περίφημο ξυλόγλυπτο τέμπλο του. Μετά το 1922, ο ναός καταστράφηκε πλήρως.
Στην ίδια εκκλησία της Παλαιάς Φώκαιας Αττικής βρίσκεται και μια εικόνα της Αγίας Ειρήνης που ιστορήθηκε στη Μυτιλήνη μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Η επιγραφή της είναι αποκαλυπτική: «Έργον Νικ. Καραπαναγιώτου εν Μυτιλήνη 10 Νοεμβρίου 1927, Επάνω Σκάλα». Δηλαδή, η εικόνα δημιουργήθηκε στη Μυτιλήνη, στον προσφυγικό μαχαλά της Επάνω Σκάλας, μόλις πέντε χρόνια μετά την Καταστροφή, και από εκεί μεταφέρθηκε πιθανότατα από Φωκιανούς πρόσφυγες στη νέα τους πατρίδα.
Η σύνδεση της Μυτιλήνης με την Παλαιά Φώκαια δεν είναι θεωρητική. Είναι χαραγμένη σε εικόνες, καμπάνες, επιγραφές και πέτρες. Είναι κρυμμένη στα ντουβάρια, στα υπέρθυρα, στα παλιά εκκλησιαστικά αντικείμενα, στα ονόματα των δρόμων, στις μνήμες οικογενειών.
Στη βόρεια πλευρά του σημερινού ναού του Αγίου Θεράποντα, στην ενορία του οποίου ανήκει το παρεκκλήσι της Αγίας Ειρήνης, φυλάσσεται σήμερα η παλιά εικόνα της Αγίας, που μεταφέρθηκε εκεί για λόγους ασφαλείας. Πρόκειται για εικόνα που ανήκει στον τύπο των αγιογραφιών του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα και βρισκόταν στο παρεκκλήσι από τη δημιουργία του.
Το 1905, η εικόνα καλύφθηκε με μεταλλικό «πουκάμισο» από αλπακά, μέταλλο που θυμίζει ασήμι. Η επιγραφή αναφέρει: «Έργον Αποστόλου Χ’ Γεωργίου 1905», με δαπάνη του Αποστόλου Ι. Ψαραδέλλη. Το ίδιο αυτό «πουκάμισο» σκεπάζει σήμερα το αντίγραφο της εικόνας που βρίσκεται στο παρεκκλήσι.
Έτσι, η Αγία Ειρήνη της Μυτιλήνης γίνεται κάτι πολύ περισσότερο από ένα λατρευτικό σημείο. Είναι ένας μικρός κόμβος ιστορίας. Ενώνει τον Απόστολο Μαραγκό του 1896, τον Αναστάσιο Ορλάνδο του 1940, τη Μικρά Ασία, την Παλαιά Φώκαια, την Επάνω Σκάλα, τους πρόσφυγες, τη σημερινή πόλη και τους ανθρώπους που περνούν καθημερινά από εκεί χωρίς να γνωρίζουν τι πατούν.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο συγκινητικό στοιχείο αυτής της ιστορίας. Ότι η πόλη κρατά μνήμες ακόμη κι όταν εμείς τις προσπερνάμε βιαστικά. Ότι ένα μικρό παρεκκλήσι σε έναν ταλαιπωρημένο δρόμο μπορεί να είναι στην πραγματικότητα ένα ανοιχτό βιβλίο. Ότι η Μυτιλήνη, όσο κι αν αλλάζει, εξακολουθεί να έχει κάτω από την άσφαλτο και πίσω από τις πέτρες της ιστορίες που δεν φωνάζουν, αλλά περιμένουν να ακουστούν.
Εκατό και πλέον χρόνια μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, λίγα πια πράγματα θυμίζουν με τόσο απτό τρόπο τη σχέση του ρωμαίικου της μικρασιατικής ακτής με τη Λέσβο. Η περίπτωση της Αγίας Ειρήνης είναι μία από αυτές τις σπάνιες, σιωπηλές αλλά ζωντανές μαρτυρίες.
Μέρες που είναι, το όνομά της μοιάζει σχεδόν σαν ευχή. Να ειρηνέψει η μνήμη. Να μερέψει η μέρα. Να μαλακώσει ο τόπος και ο κόσμος. Και να ξαναδούμε, μέσα στην καθημερινή βιασύνη της πόλης, τα μικρά σημεία που κρατούν όρθια τη μεγάλη ιστορία μας.
