Η Μαύρη Θάλασσα «κλείνει τη στρόφιγγα» προς το Βόρειο Αιγαίο – Τι δείχνει η μεγάλη έρευνα του Πανεπιστημίου Αιγαίου
Μια βαθιά αλλά σχεδόν αόρατη μεταβολή βρίσκεται σε εξέλιξη στα νερά που ενώνουν τη Μαύρη Θάλασσα με το Αιγαίο. Δεν πρόκειται για ένα γεγονός που μπορεί να αντιληφθεί κανείς με μια ματιά στη θάλασσα. Αποκαλύπτεται όμως καθαρά μέσα από τα δεδομένα δεκαετιών που συγκέντρωσαν επιστήμονες και τα οποία δείχνουν ότι η φυσική ροή νερού από τη Μαύρη Θάλασσα προς το Βόρειο Αιγαίο εξασθενεί.
Η διαπίστωση αυτή προκύπτει από νέα μελέτη επιστημόνων του Τμήματος Ωκεανογραφίας και Θαλασσίων Βιοεπιστημών του Πανεπιστημίου Αιγαίου, η οποία δημοσιεύθηκε στο διεθνές επιστημονικό περιοδικό Environmental Research Communications. Η έρευνα εξετάζει για πρώτη φορά σε τόσο μεγάλο χρονικό βάθος τις μεταβολές στη λεγόμενη «εξαγωγή» νερού από τη Μαύρη Θάλασσα προς τη Μεσόγειο μέσω του συστήματος των τουρκικών στενών και καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το φαινόμενο αυτό παρουσιάζει σαφή και σταθερή μείωση τις τελευταίες δεκαετίες.
Η αλλαγή αυτή δεν είναι απλώς μια τεχνική λεπτομέρεια της φυσικής ωκεανογραφίας. Το νερό της Μαύρης Θάλασσας λειτουργεί επί δεκαετίες ως ένας από τους βασικούς ρυθμιστές της θαλάσσιας ισορροπίας στο Βόρειο Αιγαίο και η αποδυνάμωση της ροής του μπορεί να επηρεάσει από τη θαλάσσια κυκλοφορία και τη θερμοκρασία μέχρι την παραγωγικότητα της θάλασσας και την αλιεία.
Ο φυσικός «ποταμός» που τροφοδοτεί το Αιγαίο
Η Μαύρη Θάλασσα αποτελεί ένα μοναδικό θαλάσσιο σύστημα. Σε αντίθεση με τη Μεσόγειο, η οποία χαρακτηρίζεται από υψηλή εξάτμιση και μεγάλη αλατότητα, η Μαύρη Θάλασσα δέχεται τεράστιες ποσότητες γλυκού νερού από μεγάλους ευρωπαϊκούς ποταμούς, κυρίως τον Δούναβη, τον Δνείπερο και τον Δνείστερο.
Το νερό αυτό, λιγότερο αλμυρό από εκείνο της Μεσογείου, δημιουργεί ένα πλεόνασμα που αναγκάζει τη θάλασσα να «ξεχειλίζει» προς τα νότια. Έτσι σχηματίζεται ένα πολύπλοκο σύστημα ανταλλαγής υδάτων μέσω του Βοσπόρου, της Θάλασσας του Μαρμαρά και των Δαρδανελλίων. Στην επιφάνεια της θάλασσας, λιγότερο αλμυρό νερό από τη Μαύρη Θάλασσα ρέει προς το Αιγαίο, ενώ σε μεγαλύτερα βάθη συμβαίνει το αντίθετο: πιο αλμυρό νερό από το Αιγαίο κινείται προς τη Μαύρη Θάλασσα.
Το επιφανειακό αυτό στρώμα νερού, γνωστό στους επιστήμονες ως Black Sea Water, διαμορφώνει εδώ και δεκαετίες την ιδιαίτερη φυσιογνωμία του Βόρειου Αιγαίου. Μεταφέρει όχι μόνο γλυκό νερό αλλά και θρεπτικά συστατικά και οργανικό φορτίο, τα οποία αυξάνουν τη βιολογική παραγωγικότητα της περιοχής και τροφοδοτούν την τροφική αλυσίδα.
Αυτός είναι και ο λόγος που το Βόρειο Αιγαίο παρουσιάζει συχνά υψηλότερη παραγωγικότητα και μεγαλύτερα αλιεύματα σε σχέση με άλλες περιοχές της Μεσογείου.
Τι αποκαλύπτουν τα δεδομένα 45 ετών
Για να κατανοήσουν τι αλλάζει στο σύστημα αυτό, οι ερευνητές ανέλυσαν ένα τεράστιο σύνολο δεδομένων που καλύπτει την περίοδο από το 1979 μέχρι σήμερα. Η ανάλυση βασίστηκε σε δορυφορικές παρατηρήσεις, ωκεανογραφικές μετρήσεις στη θάλασσα, κλιματικά μοντέλα και υδρολογικά δεδομένα ποταμών.
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η συνολική ποσότητα γλυκού νερού που εισέρχεται στη Μαύρη Θάλασσα μειώνεται σταθερά. Η μείωση αυτή υπολογίζεται σε περίπου 992 κυβικά μέτρα νερού ανά δευτερόλεπτο ανά δεκαετία, μια μεταβολή που αντιστοιχεί περίπου στο 11,6% του συνολικού πλεονάσματος γλυκού νερού κάθε δέκα χρόνια.
Η μεταβολή αυτή έχει δύο βασικές αιτίες: τη μείωση των βροχοπτώσεων στις λεκάνες απορροής των μεγάλων ποταμών της Ανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης και την αύξηση της εξάτμισης λόγω της κλιματικής αλλαγής.
Τα στοιχεία δείχνουν ότι οι βροχοπτώσεις στις λεκάνες των ποταμών που τροφοδοτούν τη Μαύρη Θάλασσα παρουσιάζουν σταθερή πτωτική τάση τις τελευταίες δεκαετίες. Η μείωση αυτή είναι ιδιαίτερα έντονη στους ποταμούς Δνείπερο και Δνείστερο, ενώ ακόμη και στη λεκάνη του Δούναβη οι αρνητικές τάσεις είναι εμφανείς σε μεγάλες περιοχές.
Καθώς λιγότερο γλυκό νερό φτάνει στη Μαύρη Θάλασσα, το πλεόνασμα που οδηγεί την εκροή προς το Αιγαίο μειώνεται.
Η Μαύρη Θάλασσα γίνεται πιο αλμυρή
Η μείωση της παροχής γλυκού νερού έχει ήδη μετρήσιμες συνέπειες. Τα δεδομένα δείχνουν ότι η αλατότητα στην επιφάνεια της Μαύρης Θάλασσας αυξάνεται σταδιακά, γεγονός που αποτελεί ένδειξη ότι το σύστημα χάνει μέρος του γλυκού νερού που το χαρακτήριζε.
Η αύξηση αυτή έχει επιταχυνθεί τα τελευταία χρόνια, με τις δορυφορικές μετρήσεις να δείχνουν σημαντική άνοδο της επιφανειακής αλατότητας μετά το 2010.
Η αλλαγή αυτή επηρεάζει άμεσα τη δυναμική της ανταλλαγής υδάτων με το Αιγαίο, καθώς η διαφορά πυκνότητας μεταξύ των δύο θαλασσών αποτελεί έναν από τους βασικούς μηχανισμούς που καθορίζουν τη ροή.
Οι αλλαγές στο Βόρειο Αιγαίο είναι ήδη ορατές
Οι επιστήμονες καταγράφουν ότι οι μεταβολές αυτές έχουν ήδη αρχίσει να επηρεάζουν το Βόρειο Αιγαίο.
Η αλατότητα των επιφανειακών υδάτων στην περιοχή αυξάνεται περίπου 0,218 μονάδες ανά δεκαετία, ένδειξη ότι το χαρακτηριστικό επιφανειακό στρώμα χαμηλής αλατότητας που δημιουργούσε η εκροή της Μαύρης Θάλασσας εξασθενεί.
Παράλληλα, οι δορυφορικές παρατηρήσεις δείχνουν μείωση της συγκέντρωσης χλωροφύλλης-α, ενός βασικού δείκτη βιολογικής παραγωγικότητας της θάλασσας. Η συγκέντρωση αυτή μειώνεται περίπου 0,052 mg ανά κυβικό μέτρο ανά δεκαετία, γεγονός που υποδηλώνει πιθανή μείωση της πρωτογενούς παραγωγής φυτοπλαγκτού.
Το φυτοπλαγκτόν αποτελεί τη βάση της θαλάσσιας τροφικής αλυσίδας. Μείωση της παραγωγής του μπορεί να επηρεάσει σταδιακά όλα τα επίπεδα του οικοσυστήματος, από το ζωοπλαγκτόν μέχρι τα ψάρια.
Πιθανές συνέπειες για την αλιεία
Το Βόρειο Αιγαίο θεωρείται μία από τις πιο παραγωγικές περιοχές της Μεσογείου ακριβώς λόγω της εισροής νερών από τη Μαύρη Θάλασσα. Τα νερά αυτά μεταφέρουν θρεπτικά συστατικά που ενισχύουν τη θαλάσσια παραγωγικότητα.
Αν η τάση μείωσης της ροής συνεχιστεί, οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι μπορεί να παρατηρηθούν αλλαγές στη δομή των θαλάσσιων οικοσυστημάτων, στη σύνθεση του φυτοπλαγκτού και του ζωοπλαγκτού και, σε βάθος χρόνου, στα αλιεύματα της περιοχής.
Ήδη σε τμήματα της Μαύρης Θάλασσας έχουν καταγραφεί μειώσεις στην παραγωγικότητα και στα αλιεύματα, γεγονός που ενισχύει τις ανησυχίες για το μέλλον των θαλάσσιων πόρων.
Η άνοδος της στάθμης αλλάζει την ισορροπία
Ένα ακόμη ενδιαφέρον εύρημα της μελέτης αφορά τη στάθμη της θάλασσας. Αν και η στάθμη ανεβαίνει τόσο στη Μαύρη Θάλασσα όσο και στο Αιγαίο λόγω της παγκόσμιας θέρμανσης των ωκεανών, η άνοδος είναι σημαντικά ταχύτερη στο Βόρειο Αιγαίο.
Οι επιστήμονες υπολογίζουν ότι η στάθμη της θάλασσας αυξάνεται περίπου 2,4 χιλιοστά τον χρόνο στη Μαύρη Θάλασσα, ενώ στο Βόρειο Αιγαίο φτάνει περίπου τα 4,2 χιλιοστά τον χρόνο.
Η διαφορά αυτή μειώνει τη διαφορά στάθμης που ωθεί τα νερά από τη Μαύρη Θάλασσα προς το Αιγαίο, αποδυναμώνοντας ακόμη περισσότερο τη ροή.
Ένα σύστημα που επηρεάζει ολόκληρη τη Μεσόγειο
Το Βόρειο Αιγαίο δεν είναι απλώς μια περιφερειακή θάλασσα. Αποτελεί κρίσιμο κόμβο της θαλάσσιας κυκλοφορίας της Ανατολικής Μεσογείου.
Οι αλλαγές στη ροή των νερών της Μαύρης Θάλασσας μπορούν να επηρεάσουν τη στρωμάτωση των υδάτων, τη δημιουργία βαθιών υδάτων και τη γενικότερη κυκλοφορία της Μεσογείου.
Με άλλα λόγια, ό,τι συμβαίνει στα Στενά του Βοσπόρου και των Δαρδανελλίων δεν περιορίζεται εκεί. Οι επιπτώσεις διαχέονται σταδιακά σε ολόκληρο το μεσογειακό σύστημα.
Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι η παρακολούθηση αυτών των αλλαγών είναι κρίσιμη, καθώς πρόκειται για μια διαδικασία που συνδέεται άμεσα με την κλιματική αλλαγή και μπορεί να μεταβάλλει την ισορροπία ενός από τα σημαντικότερα θαλάσσια οικοσυστήματα της Ευρώπης.
Και καθώς οι πρώτες μεταβολές καταγράφονται ήδη στο Βόρειο Αιγαίο, οι θάλασσες γύρω από τη Λέσβο και τη Λήμνο βρίσκονται στην πρώτη γραμμή μιας αλλαγής που εξελίσσεται αργά αλλά σταθερά κάτω από την επιφάνεια του νερού.
