1930: Όταν η Θερμή έγινε επίσημα Λουτρόπολη – Η χρυσή εποχή του Σάρλιτζα που έβαλε τη Λέσβο στον τουριστικό χάρτη
Υπήρξε μια εποχή κατά την οποία η Θερμή δεν ήταν απλώς ένα παραθαλάσσιο χωριό λίγα χιλιόμετρα έξω από τη Μυτιλήνη. Ήταν τόπος παραθερισμού, λουτροθεραπείας και κοσμικής ζωής. Στους κήπους του Σάρλιτζα κυκλοφορούσαν κύριοι με ψάθινα καπέλα, κυρίες με καπελίνα και ομπρελίνα, γιατροί, επιχειρηματίες, εκκλησιαστικοί ηγέτες και επισκέπτες από τη Λέσβο και έξω από αυτήν.
Και κάποια στιγμή αυτή η πραγματικότητα απέκτησε και την επίσημη σφραγίδα του κράτους.
Το ιστορικό διάταγμα που σώζεται στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως είναι απολύτως σαφές. Με ημερομηνία 14 Ιουλίου 1930, η ελληνική Πολιτεία αποφάσισε την «αναγνώρισιν της Κοινότητος Θερμής Μυτιλήνης ως λουτροπόλεως». Το σχετικό κείμενο δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ της 21ης Ιουλίου 1930, επί Προεδρίας της Δημοκρατίας του Αλέξανδρου Ζαΐμη. Η Θερμή είχε πλέον αποκτήσει θεσμικά έναν τίτλο που εκείνη την εποχή είχε μεγάλη οικονομική και αναπτυξιακή σημασία.
Η Ελλάδα ανακαλύπτει τον οργανωμένο τουρισμό
Η απόφαση δεν ήρθε σε κενό χρόνο.Στα τέλη της δεκαετίας του 1920 η Ελλάδα επιχειρούσε να οργανώσει για πρώτη φορά συστηματικά τον τουριστικό της τομέα. Το 1929 ιδρύθηκε ο Ελληνικός Οργανισμός Τουρισμού και η χώρα άρχισε να στρέφει το βλέμμα της προς το ευρωπαϊκό μοντέλο των μεγάλων λουτροπόλεων.
Το Baden-Baden, το Karlovy Vary και το Vichy αποτελούσαν ήδη διεθνή σημεία αναφοράς. Στην Ελλάδα, περιοχές όπως το Λουτράκι και τα Μέθανα επιχειρούσαν να αξιοποιήσουν τις ιαματικές πηγές τους όχι μόνο ως θεραπευτικό πόρο αλλά και ως τουριστικό προϊόν.
Η Θερμή είχε ένα μεγάλο πλεονέκτημα: πολλά από όσα ζητούσε η νέα εποχή υπήρχαν ήδη.
Ο Κωνσταντίνος Μελάς, από τα κορυφαία στελέχη του νεοσύστατου τότε τουριστικού μηχανισμού της χώρας, γνώριζε πολύ καλά τη Λέσβο. Δεν ήταν ένας απλός Αθηναίος αξιωματούχος που έβλεπε το νησί πάνω στον χάρτη. Είχε βρεθεί στη Μυτιλήνη από το 1912, κατά την απελευθέρωση του νησιού, και είχε υπηρετήσει ως στρατιωτικός διοικητής. Η σχέση του με τη Λέσβο και η γνώση της Θερμής αποκτούν ιδιαίτερη σημασία αν αναλογιστεί κανείς ότι ήδη τότε το Σάρλιτζα ήταν ένα από τα πλέον εμβληματικά ξενοδοχειακά και λουτρικά συγκροτήματα του Αιγαίου.
Το Σάρλιτζα και η πρώτη μεγάλη εποχή των ιαματικών λουτρών
Η ιστορία είχε αρχίσει αρκετά νωρίτερα από την κρατική αναγνώριση.
Γύρω στο 1910 είχαν ήδη δημιουργηθεί στη Λέσβο δύο σημαντικά συγκροτήματα που συνδέθηκαν με τον ιαματικό τουρισμό: το Radium Palace, γνωστό και ως Θέρμες Κουρτζή, το οποίο αργότερα καταστράφηκε από πυρκαγιά, και το περίφημο Σάρλιτζα Παλάς στη Θερμή.
Το Σάρλιτζα ήταν κάτι πολύ περισσότερο από ένα ξενοδοχείο.Ήταν η εικόνα μιας άλλης Λέσβου. Μιας Λέσβου που προσπαθούσε ήδη από τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα να αποκτήσει εξωστρεφή τουριστική ταυτότητα.
Οι φωτογραφίες της εποχής είναι αποκαλυπτικές. Ζευγάρια φωτογραφίζονται στους περιποιημένους κήπους. Παρέες κάθονται στα τραπεζάκια κάτω από τα δέντρα. Οι άνδρες φορούν κοστούμια και ψάθινα καπέλα, οι γυναίκες μακριά φορέματα και καπελίνα.Δεν θυμίζει απλώς λουτρόπολη.
Θυμίζει μία μικρή κοσμοπολίτικη σκηνή του μεσοπολέμου στην άκρη του Αιγαίου. Σε διαφημίσεις της εποχής το Σάρλιτζα προβαλλόταν όχι μόνο για τη διαμονή αλλά για τις θεραπευτικές ιδιότητες των θερμών νερών, τα θαλάσσια λουτρά, το κλίμα και τις δυνατότητες αναψυχής. Η λουτροθεραπεία ήταν τότε κομμάτι τόσο της ιατρικής αντίληψης όσο και της ταξιδιωτικής κουλτούρας.
Τα περίφημα «μπαιν μιξτ» και μια μικρή κοινωνική επανάσταση
Μία από τις πιο χαρακτηριστικές λεπτομέρειες της εποχής αφορά τα περίφημα «μπαιν μιξτ». Στη Θερμή, σύμφωνα με δημοσιεύματα της εποχής, άνδρες και γυναίκες μπορούσαν από το 1928 να κάνουν μαζί θαλάσσιο μπάνιο.
Σήμερα ακούγεται αυτονόητο. Τότε δεν ήταν καθόλου.Στη Μυτιλήνη η αντίστοιχη δυνατότητα χρειάστηκε, σύμφωνα με τις ίδιες ιστορικές αναφορές, να περιμένει έως το 1952.Η λεπτομέρεια αυτή αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο: η Θερμή λειτουργούσε ως τουριστικός τόπος με διαφορετικούς κοινωνικούς κώδικες. Ο παραθερισμός επέτρεπε συμπεριφορές που το αυστηρότερο αστικό περιβάλλον της εποχής αντιμετώπιζε με επιφυλακτικότητα.
Τη λειτουργία των «μπαιν μιξτ» είχε αναλάβει ο Χρήστος Πυροκάκος, τον οποίο οι περιγραφές της εποχής παρουσιάζουν ως ιδιαίτερα κοινωνικό και γλεντζέ άνθρωπο.
Ξενοδοχεία, ξενώνες και δωμάτια: μια πραγματική τουριστική αγορά
Η Θερμή δεν στηρίχθηκε μόνο στο Σάρλιτζα.
Υπήρχε ήδη ένα μικρό αλλά εντυπωσιακό για τα δεδομένα της εποχής οικοσύστημα φιλοξενίας.
Εκτός από το Σάρλιτζα, που συνδέθηκε με τον Μιλτιάδη Πρωτογυρέλλη, λειτουργούσαν τα «Πασάδικα» —το σημερινό «Παλατάκι»—, το ξενοδοχείο Scander του Θ. Θεοδοσιάδη και η Καλλιθέα του Ι. Καφετζέλλη.
Παράλληλα προσφέρονταν δωμάτια από ιδιώτες, μεταξύ άλλων από τις οικογένειες Βαλέκου, Ζεϊβέκη και Χιωτέλλη.
Με σημερινούς όρους θα μιλούσαμε για έναν ολόκληρο τουριστικό προορισμό: μεγάλη ξενοδοχειακή μονάδα, μικρότερα καταλύματα, ιδιωτικά δωμάτια, λουτρικές εγκαταστάσεις, εστίαση, παραλία και τακτική συγκοινωνία.
Και όλα αυτά πριν από σχεδόν έναν αιώνα.
Γιατρός, φαρμακείο και οργανωμένη λειτουργία των λουτροπηγών
Η ιδιότητα της Λουτρόπολης δεν ήταν ένας διαφημιστικός χαρακτηρισμός που μπορούσε απλώς να χρησιμοποιήσει ένας τόπος.
Υπήρχαν συγκεκριμένες προϋποθέσεις λειτουργίας. Η Θερμή διέθετε γιατρό για τις λουτροπηγές, τον Ιωάννη Αμμανίτη, ο οποίος διατηρούσε και οργανωμένο φαρμακείο. Η παρουσία ιατρού ήταν κρίσιμο στοιχείο, καθώς τα ιαματικά λουτρά παρουσιάζονταν και χρησιμοποιούνταν ως θεραπευτική διαδικασία.
Αυτό εξηγεί και γιατί στην περιοχή έρχονταν άνθρωποι όχι μόνο για διακοπές αλλά για ολόκληρες περιόδους λουτροθεραπείας.
Ανάμεσά τους βρίσκονταν και εξέχουσες προσωπικότητες. Μία από τις χαρακτηριστικές ιστορικές φωτογραφίες της Θερμής αποτυπώνει, μεταξύ άλλων, τον Θ. Θεοδοσιάδη, πρόεδρο του Ιατρικού Συλλόγου Λέσβου, τον Μητροπολίτη Μυτιλήνης Ιάκωβο Α΄ και τον Πατριάρχη Αλεξανδρείας Μελέτιο, ο οποίος σύμφωνα με τις σχετικές αναφορές έκανε λουτρά στη Θερμή το 1933 και το 1934.Η Λουτρόπολη είχε πλέον αποκτήσει φήμη πολύ πέρα από τα όρια του νησιού.
Τα «Φορντάκια» που συνέδεαν τη Μυτιλήνη με τη Θερμή
Καμία τουριστική ανάπτυξη δεν είναι δυνατή χωρίς πρόσβαση. Η Θερμή απείχε περίπου 11 χιλιόμετρα από τη Μυτιλήνη και διέθετε οδική σύνδεση με την πόλη. Οι αναφορές της εποχής καταγράφουν αυτοκινητιστές που εκτελούσαν τη διαδρομή και τα χαρακτηριστικά αυτοκίνητα που έμειναν γνωστά ως «Φορντάκια».
Η εικόνα ενός παλιού λεωφορείου με την επιγραφή «ΜΥΤΙΛΗΝΗ – ΘΕΡΜΗ» συμπυκνώνει ίσως καλύτερα από οτιδήποτε άλλο εκείνη την εποχή.
Ο κόσμος μπορούσε πλέον να φύγει από τη Μυτιλήνη, να βρεθεί στη Θερμή για μπάνιο, λουτροθεραπεία ή διασκέδαση και να επιστρέψει.
Η τοπική ιστορική παράδοση συνδέει την έλευση των Ford στη Λέσβο με τον Τζων Κοντέλλη, μετανάστη από τον Ασώματο που είχε εργαστεί στις Ηνωμένες Πολιτείες και, επιστρέφοντας στο νησί, δραστηριοποιήθηκε στην αντιπροσώπευση της εταιρείας.
Η αυτοκίνηση άρχιζε να αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο οι κάτοικοι αντιλαμβάνονταν την απόσταση. Και η Θερμή ήταν από τους πρώτους τόπους που επωφελήθηκαν.
Μια Ελλάδα που ανακάλυπτε τον τουρισμό
Η ανάπτυξη της Θερμής συνέπεσε με μία εντυπωσιακή άνοδο του τουρισμού στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου.
Το 1925, σε εθνικό επίπεδο, καταγράφονταν περίπου 22.500 αφίξεις τουριστών. Μέχρι το 1938, λίγο πριν από την καταιγίδα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο αριθμός είχε φτάσει τις 153.632 αφίξεις.Ήταν μια εντυπωσιακή μεταβολή για μια χώρα που μόλις είχε βγει από πολέμους, τη Μικρασιατική Καταστροφή και μία τεράστια κοινωνική και δημογραφική ανατροπή.Και όμως, μέσα σε αυτή την Ελλάδα, η Θερμή είχε ήδη βρει τη θέση της.Οι καρτ-ποστάλ της εποχής αποτελούν ίσως το καλύτερο «Instagram» εκείνων των χρόνων. Μια παραθερίστρια στην ακτή κρατά το ομπρελίνο της. Μια βάρκα πλησιάζει τη στεριά. Στο βάθος διακρίνεται ο χαρακτηριστικός πύργος μέσα στη θάλασσα.
Η εικόνα που προβάλλεται είναι ξεκάθαρη: ήλιος, θάλασσα, ιαματικά νερά, αναψυχή, κοσμική ζωή.Ακριβώς δηλαδή τα συστατικά που έναν αιώνα αργότερα εξακολουθεί να αναζητά ο σύγχρονος τουρισμός.
Το μεγάλο παράδοξο της Θερμής
Κοιτάζοντας σήμερα αυτές τις φωτογραφίες, το ισχυρότερο συναίσθημα δεν είναι μόνο η νοσταλγία.
Είναι και η απορία. Γιατί μια περιοχή που πριν από σχεδόν έναν αιώνα διέθετε κρατικά αναγνωρισμένη λουτρόπολη, επιβλητικό ξενοδοχειακό συγκρότημα, ιαματικές πηγές, οργανωμένες υποδομές, τακτική συγκοινωνία και διεθνώς γνωστούς επισκέπτες δεν κατάφερε να μετατρέψει αυτή την ιστορική κληρονομιά σε ένα σύγχρονο, ισχυρό τουριστικό προϊόν; Το Σάρλιτζα στέκει ως το πιο ορατό σύμβολο αυτής της αντίφασης. Κάποτε ήταν σημείο συνάντησης της κοσμικής ζωής της Λέσβου.
Σήμερα η εικόνα του κουβαλά περισσότερο τη μνήμη μιας χαμένης ευκαιρίας.
Κι όμως, η Θερμή δεν χρειάζεται να «εφεύρει» τουριστική ταυτότητα. Την έχει ήδη. Είναι γραμμένη σε ΦΕΚ, σε καρτ-ποστάλ, σε ξεθωριασμένες διαφημίσεις, σε φωτογραφίες των κήπων του Σάρλιτζα και στα πρόσωπα εκείνων που ταξίδευαν μέχρι εδώ για τα ιαματικά νερά. Το ερώτημα δεν είναι τι ήταν κάποτε η Θερμή. Αυτό το γνωρίζουμε πλέον πολύ καλά. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν, σχεδόν έναν αιώνα μετά, η Λέσβος μπορεί να ξαναδιαβάσει σωστά αυτή την ιστορία και να της δώσει ξανά οικονομική και τουριστική ζωή. Γιατί πριν από εκατό χρόνια κάποιοι είχαν ήδη καταλάβει κάτι που σήμερα μοιάζει να ανακαλύπτουμε από την αρχή: η Θερμή είχε όλα τα υλικά για να γίνει μεγάλος προορισμός.
με πληροφορίες και φωτογραφίες από το Θήτα της Θερμής
