Άγιος Φανούριος στη Λέσβο: Η εικόνα που «χάθηκε» μπροστά στους Τούρκους και ξαναφάνηκε – Η παράδοση που συγκλονίζει
Υπάρχουν Άγιοι που η παρουσία τους στη λαϊκή πίστη μοιάζει σχεδόν καθημερινή. Άγιοι στους οποίους ο άνθρωπος στρέφεται όταν χάσει κάτι μικρό, αλλά και όταν αισθάνεται ότι έχει χάσει κάτι πολύ μεγαλύτερο: έναν δρόμο, μια ελπίδα, μια απάντηση.
Ο Άγιος Φανούριος είναι ένας από αυτούς.
Κάθε χρόνο στις 27 Αυγούστου η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη του Αγίου Φανουρίου του Νεοφανούς και Μεγαλομάρτυρος. Και στη Λέσβο η σχέση των πιστών μαζί του είναι βαθιά. Από τη Μυτιλήνη μέχρι το Λισβόρι, την Αγιάσο, το Παλαιοχώρι και τις Νέες Κυδωνίες, εκκλησάκια και προσκυνήματα γεμίζουν κεριά, προσευχές και τις χαρακτηριστικές φανουρόπιτες.
Απόψε, 26 Αυγούστου, και αύριο, ανήμερα της εορτής, η Μυτιλήνη τιμά τον Άγιο Φανούριο με τη διήμερη πανήγυρη στο παρεκκλήσι δίπλα στον Άγιο Θεράποντα. Στο Λισβόρι έχει επίσης ανακοινωθεί Εσπερινός στις 19:00 της 26ης Αυγούστου και Όρθρος με Θεία Λειτουργία το πρωί της 27ης Αυγούστου στο παρεκκλήσι του Αγίου Φανουρίου.
Ο Άγιος που ήταν άγνωστος επί αιώνες
Το παράδοξο με τον Άγιο Φανούριο είναι ότι γνωρίζουμε ελάχιστα για την επίγεια ζωή του.
Δεν υπάρχει εκτενής βιογραφία του από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες. Η μορφή του έγινε γνωστή πολύ αργότερα, όταν κατά τον 14ο αιώνα στη Ρόδο βρέθηκε μέσα στα ερείπια παλαιού ναού μία εικόνα σε εξαιρετικά καλή κατάσταση.
Ο τότε Μητροπολίτης Ρόδου Νείλος Β΄ ο Διασπωρινός διάβασε επάνω της το όνομα του Αγίου. Στην εικόνα παρουσιαζόταν ένας νέος στρατιώτης με σταυρό και αναμμένη λαμπάδα, ενώ γύρω από τη μορφή του υπήρχαν παραστάσεις από δώδεκα μαρτύρια. Από αυτή την ανακάλυψη προέρχεται και ο χαρακτηρισμός του ως «Νεοφανούς», εκείνου δηλαδή που φανερώθηκε στους πιστούς έπειτα από πολλούς αιώνες.
Και κάπως έτσι άρχισε μια λατρεία που από τη Ρόδο απλώθηκε στα Δωδεκάνησα, την Κύπρο, την Κρήτη, τη Χίο και τη Λέσβο.
«Άγιε Φανούριε, φανέρωσέ μου…»
Το όνομά του συνδέθηκε βαθιά στη συνείδηση των ανθρώπων με το ρήμα «φαίνω» – φανερώνω.
Έχασες κλειδιά; Τον επικαλείσαι.
Έχασες ένα αντικείμενο με συναισθηματική αξία; Τον παρακαλείς.
Ένας άνθρωπος περιμένει δουλειά, μια λύση σε ένα πρόβλημα ή έναν δρόμο που δεν μπορεί μόνος του να διακρίνει; Η λαϊκή πίστη πάλι στον Άγιο Φανούριο στρέφεται.
Στη Λέσβο αυτή η παράδοση είναι παλιά. Σε καταγραφές από την Αγιάσο ο Άγιος περιγράφεται ως ιδιαίτερα αγαπητός και το πανηγύρι του ως ένα από τα σημαντικά αγιασώτικα πανηγύρια, ενώ μαρτυρίες ανθρώπων μιλούν επί δεκαετίες για φανουρόπιτες που προσφέρονταν όταν κάποιος ζητούσε να του «φανερωθεί» κάτι.
Και στο Ραχίδι πάνω από το Παλαιοχώρι υπάρχει εξωκκλήσι αφιερωμένο στον Άγιο, όπου καταγράφεται η παράδοση της φανουρόπιτας κάθε 27 Αυγούστου.
Η φανουρόπιτα δεν είναι… μαγική πίτα
Εδώ χρειάζεται μια σημαντική διάκριση.
Η φανουρόπιτα δεν αποτελεί κάποιο «μαγικό» μέσο που εξασφαλίζει ότι ένα αίτημα θα πραγματοποιηθεί. Πρόκειται για λαϊκό θρησκευτικό έθιμο που ενσωματώθηκε στην ορθόδοξη παράδοση ως προσφορά, ευχαριστία και ελεημοσύνη.
Οι πίτες μεταφέρονται στον ναό, ευλογούνται από τον ιερέα και στη συνέχεια μοιράζονται στον κόσμο.
Σε πολλές περιοχές χρησιμοποιούνται επτά ή εννέα υλικά. Οι αριθμοί αυτοί απέκτησαν με τα χρόνια συμβολισμούς, χωρίς όμως να υπάρχει κάποιος εκκλησιαστικός κανόνας που να επιβάλλει συγκεκριμένο αριθμό συστατικών.
Υπάρχει επίσης η πολύ γνωστή λαϊκή παράδοση σύμφωνα με την οποία η προσφορά γίνεται «για την ψυχή της μητέρας του Αγίου Φανουρίου». Οι σχετικές διηγήσεις έχουν πολλές διαφορετικές εκδοχές σε όλη την Ελλάδα και ανήκουν κυρίως στο πεδίο της λαογραφικής παράδοσης και όχι στα βεβαιωμένα ιστορικά στοιχεία του βίου του Αγίου.
Η συγκλονιστική ιστορία που ενώνει το Αϊβαλί με τη Λέσβο
Υπάρχει όμως μία διήγηση για τον Άγιο Φανούριο που για τη Λέσβο έχει ξεχωριστή σημασία.
Μας οδηγεί απέναντι.
Στις Κυδωνίες, το σημερινό Αϊβαλί.Σύμφωνα με εκκλησιαστική παράδοση που έχει καταγραφεί και αναδημοσιευθεί σε εκκλησιαστικές πηγές, πριν από τη Μικρασιατική Καταστροφή υπήρχε στις Κυδωνίες μικρός ναός του Αγίου Φανουρίου με μία παλιά εικόνα που οι κάτοικοι θεωρούσαν θαυματουργή.
Έρχεται το 1922.Οι Έλληνες εγκαταλείπουν τις εστίες τους μέσα στον τρόμο και τον ξεριζωμό.Μια γυναίκα που προσπαθούσε να φύγει με ένα παιδί πέρασε, σύμφωνα με τη διήγηση, από το μικρό εκκλησάκι. Είδε το καντήλι αναμμένο. Μπήκε, προσκύνησε και αποφάσισε ότι δεν μπορούσε να εγκαταλείψει την εικόνα του Αγίου.Την πήρε μαζί της.Την έκρυψε στα ρούχα του παιδιού και ξεκίνησε προς τα καΐκια των προσφύγων.
Η εικόνα που έγινε… λευκό σανίδι
Στον έλεγχο, όμως, η εικόνα εντοπίστηκε.
Και εδώ αρχίζει το μέρος της ιστορίας που οι πιστοί μεταφέρουν ως θαυμαστό γεγονός.Σύμφωνα με την παράδοση, όταν ο Τούρκος που έκανε τον έλεγχο πήρε την εικόνα στα χέρια του, η μορφή του Αγίου Φανουρίου και τα τάματα που απεικονίζονταν επάνω της είχαν εξαφανιστεί.Μπροστά του έβλεπε ένα λευκό κομμάτι ξύλου.Το θεώρησε χωρίς αξία και επέτρεψε στη γυναίκα να το πάρει.Το καΐκι πέρασε απέναντι.Οι πρόσφυγες έφτασαν στα Πάμφιλα της Λέσβου.Και κατά την ίδια διήγηση, περίπου δύο μήνες αργότερα συνέβη το δεύτερο γεγονός που οι πιστοί θεωρούν θαύμα:η μορφή του Αγίου επανεμφανίστηκε πάνω στην εικόνα.
Μαζί της, σύμφωνα πάντα με την παράδοση, «φανερώθηκαν» και τα τάματα.Δεν πρόκειται για περιστατικό που μπορεί να αποδειχθεί ιστορικά με τους όρους μιας σύγχρονης επιστημονικής έρευνας. Πρόκειται για εκκλησιαστική διήγηση και προσφυγική μνήμη, που πέρασε από γενιά σε γενιά και εξακολουθεί να συνοδεύει την τιμή του Αγίου στη Λέσβο.
Και ίσως γι' αυτό η ιστορία της έχει τόσο μεγάλη δύναμη.Γιατί δεν μιλά μόνο για ένα εικόνισμα. Μιλά για ανθρώπους που έχασαν πατρίδες, σπίτια και ζωές και πέρασαν το Αιγαίο κρατώντας μέσα στα λιγοστά πράγματά τους ό,τι θεωρούσαν ιερό.
Από τις Κυδωνίες στις Νέες Κυδωνίες της Λέσβου
Η πορεία της συγκεκριμένης εικόνας, σύμφωνα με την ίδια καταγεγραμμένη παράδοση, συνδέθηκε αργότερα με τις Νέες Κυδωνίες της Λέσβου.
Η Βασιλεία Σάλτα, που συνδεόταν οικογενειακά με το παιδί της ιστορίας του 1922, δώρισε αργότερα την παλιά εικόνα. Με τη συμβολή του ιερέα Ερμεία Καραπαναγιώτη προχώρησε η ανέγερση ναού του Αγίου Φανουρίου στην περιοχή Ξαμπελιά Νέων Κυδωνιών, με την αφιέρωση να αναφέρεται ότι έγινε το 2002.
Η περιοχή βρίσκεται στον άξονα προς τον Μανταμάδο και κοιτάζει απέναντι, προς τις παλιές Κυδωνίες.
Σαν ένας παράξενος γεωγραφικός κύκλος που έκλεισε.
Η εικόνα που, σύμφωνα με την παράδοση, έφυγε μέσα στον ξεριζωμό του 1922 από τη μικρασιατική γη, συνέχισε να τιμάται στη Λέσβο απέναντι από την πατρίδα από την οποία ξεκίνησε.
Μαλιστα τα τελευταια χρόνια , στις Νέες Κυδωνίες καταγράφηκε και πάλι μεγάλη συμμετοχή πιστών στον εορτασμό, με τις φανουρόπιτες να ευλογούνται μετά τη Θεία Λειτουργία.
Και ένα ακόμη από τα γνωστότερα θαύματα της εκκλησιαστικής παράδοσης
Μία από τις παλαιότερες διηγήσεις που συνοδεύουν τη λατρεία του Αγίου αφορά τρεις Ορθόδοξους ιερείς από την Κρήτη.
Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, οι τρεις άνδρες είχαν μεταβεί στα Κύθηρα για να χειροτονηθούν και κατά την επιστροφή τους αιχμαλωτίστηκαν από πειρατές και μεταφέρθηκαν στη Ρόδο, όπου πουλήθηκαν ως σκλάβοι σε διαφορετικούς αφέντες.
Οι τρεις ιερείς άκουσαν για τον Άγιο Φανούριο και προσευχήθηκαν ζητώντας την απελευθέρωσή τους.
Η παράδοση αναφέρει ότι ο Άγιος εμφανίστηκε σε όνειρο στους ανθρώπους που τους κρατούσαν και απαίτησε να τους αφήσουν ελεύθερους. Μετά από μια σειρά γεγονότων, οι τρεις ιερείς απελευθερώθηκαν και επέστρεψαν στην Κρήτη. Η διήγηση έχει περάσει στην εκκλησιαστική παράδοση ως ένα από τα γνωστότερα θαύματα που αποδίδονται στον Άγιο.
Απόψε η Λέσβος ανάβει τα κεριά της
Κάθε άνθρωπος θα διαβάσει αυτές τις ιστορίες διαφορετικά.
Άλλος ως πίστη.
Άλλος ως παράδοση.
Άλλος ως κομμάτι της λαογραφίας και της ιστορικής μνήμης.
Για τους πιστούς, όμως, η βραδιά της 26ης Αυγούστου έχει κάτι πολύ συγκεκριμένο.
Ένα κερί.
Μια φανουρόπιτα.
Μια προσευχή που μπορεί να μη γνωρίζει κανείς άλλος.
Και εκείνη την παλιά φράση που έχει περάσει από στόμα σε στόμα, από γιαγιά σε εγγόνι και από γενιά σε γενιά:
«Άγιε Φανούριε, φανέρωσέ μου…»
Όχι μόνο το αντικείμενο που χάθηκε.
Ίσως, για κάποιον, τον δρόμο που έχασε.
