Σίγρι: Ο Αντώνης Χιώτης έστησε μια «κιβωτό μνήμης» – Η συλλογή που κρατά ζωντανή την ιστορία του χωριού
Στο δυτικότερο άκρο της Λέσβου, εκεί όπου το Αιγαίο ανοίγεται απέναντι από τα μικρασιατικά παράλια, υπάρχει ένας χώρος στον οποίο το παρελθόν δεν βρίσκεται απλώς μέσα σε προθήκες. Ζει μέσα σε αντικείμενα καθημερινής χρήσης, παλιά εργαλεία, οικογενειακά κειμήλια και μνήμες ανθρώπων που έχτισαν από την αρχή τη ζωή τους στο Σίγρι.
Η Λαογραφική Εστία Σιγρίου φιλοξενήθηκε στην εκπομπή «Περίμετρος» της ΕΡΤ3, σε ρεπορτάζ της Δήμητρας Λαχουρή, με κάμερα και live streaming του Βασίλη Τινέλλη από την ΕΡΤ Αιγαίου.
Πρωταγωνιστής της παρουσίασης ήταν ο Αντώνης Χιώτης, ο άνθρωπος που έχει αφιερώσει χρόνο και μεράκι στη συγκέντρωση και ανάδειξη τεκμηρίων της ιστορίας του χωριού. Ο δημιουργός της Λαογραφικής Εστίας Σιγρίου
Ένας χώρος που κουβαλά την προσφυγική ψυχή του Σιγρίου
Το Σίγρι του σήμερα είναι βαθιά δεμένο με τη Μικρασιατική Καταστροφή και την εγκατάσταση των προσφύγων που έφτασαν στο χωριό από περιοχές της απέναντι ακτής και από νησιά του βορειοανατολικού Αιγαίου.
Όπως εξήγησε ο Αντώνης Χιώτης στην ΕΡΤ3, στη συλλογή κυριαρχεί αυτή ακριβώς η μνήμη: η ιστορία των ανθρώπων που ξεριζώθηκαν, εγκαταστάθηκαν στο Σίγρι και δημιούργησαν μια καινούργια κοινότητα.Πρόσφυγες από την Τένεδο, τη Φώκαια και άλλες περιοχές συναντήθηκαν με κατοίκους της Λέσβου και έδωσαν στο χωριό τη νέα του ταυτότητα.
Η ίδια η περιοχή στην οποία βρίσκεται η συλλογή αποτελεί κομμάτι αυτής της πολυεπίπεδης ιστορίας, καθώς τα ίχνη διαφορετικών εποχών και κοινοτήτων παραμένουν ακόμη ορατά στον οικισμό.
Όταν το Σίγρι παρήγαγε καπνό, βαμβάκι, πατάτες και καρπούζια
Μέσα από τα εκθέματα αποκαλύπτεται όμως και μια άλλη πλευρά του Σιγρίου, σχεδόν άγνωστη στις νεότερες γενιές.Ένα χωριό με έντονη αγροτική και κτηνοτροφική δραστηριότητα, πολύ διαφορετικό από τη σημερινή εικόνα.
Σύμφωνα με όσα παρουσιάστηκαν στην εκπομπή, στην περιοχή υπήρχε κάποτε παραγωγή καπνού, βαμβακιού, αμυγδάλων, πατάτας και καρπουζιών, ενώ σημαντική ήταν και η κτηνοτροφία και η παραγωγή γαλακτοκομικών προϊόντων.
Αντικείμενα όπως οι ειδικές βελόνες που χρησιμοποιούνταν για τα φύλλα του καπνού δεν αποτελούν απλώς παλιά εργαλεία. Είναι αποδείξεις μιας ολόκληρης παραγωγικής οικονομίας που σταδιακά χάθηκε. Και εδώ το ρεπορτάζ αποκτά αναπόφευκτα μια δεύτερη, πιο σύγχρονη διάσταση.
«Τα χωριά λιγοστεύουν»
Η συζήτηση δεν έμεινε μόνο στο παρελθόν.Ο Αντώνης Χιώτης αναφέρθηκε στην αστυφιλία, στη συρρίκνωση των χωριών και στη διαρκή μείωση των ανθρώπων που συνεχίζουν παραδοσιακά επαγγέλματα. Οι κτηνοτρόφοι λιγοστεύουν. Οι ψαράδες επίσης. Και πίσω από τους αριθμούς βρίσκεται ένα ερώτημα που αφορά όχι μόνο το Σίγρι αλλά δεκάδες χωριά της Λέσβου:
Ποιος θα συνεχίσει αύριο;
Ένα ερώτημα που αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία όταν αφορά έναν απομακρυσμένο οικισμό στο δυτικό άκρο του νησιού, ο οποίος προσπαθεί να κρατήσει πληθυσμό και δραστηριότητα απέναντι στη χρόνια δημογραφική συρρίκνωση της ελληνικής περιφέρειας.
1.500 επισκέπτες μέσα στο καλοκαίρι
Κι όμως, η ανταπόκριση του κόσμου δείχνει ότι υπάρχει ενδιαφέρον για αυτή τη μνήμη.
Σύμφωνα με όσα αναφέρθηκαν στην «Περίμετρο», περίπου 1.500 άνθρωποι επισκέφθηκαν τη Λαογραφική Εστία μέσα στον Ιούλιο και τον Αύγουστο.
Κάποιοι έρχονται για να μάθουν.Άλλοι για να θυμηθούν. Και ορισμένοι βρίσκονται ξαφνικά απέναντι σε ένα αντικείμενο που ανοίγει μια πόρτα δεκαετιών.
Ο Αντώνης Χιώτης περιέγραψε ακόμη και επισκέπτες που λύγισαν από τη συγκίνηση, όταν ένα απλό παλιό αντικείμενο τους θύμισε τον παππού ή τη γιαγιά τους. Ίσως εκεί βρίσκεται και η πραγματική αξία μιας λαογραφικής συλλογής. Όχι στο πόσο παλιό είναι ένα αντικείμενο, αλλά στο πόσες ανθρώπινες ιστορίες εξακολουθεί να κουβαλά.
Ένα παιχνίδι γνώσεων για να μάθουν οι νεότεροι το Σίγρι
Η προσπάθεια δεν περιορίζεται στην παραδοσιακή έκθεση αντικειμένων.
Έχει δημιουργηθεί και ένα παιχνίδι γνώσεων – trivia αφιερωμένο στο Σίγρι, με ερωτήσεις για την ιστορία, τη γεωγραφία, την τοπική διάλεκτο, πρόσωπα και μικρές καθημερινές ιστορίες του χωριού.
Μια διαφορετική προσέγγιση που επιχειρεί να μεταφέρει τη γνώση στις νεότερες γενιές με πιο άμεσο και συμμετοχικό τρόπο. Γιατί η τοπική ιστορία, εάν δεν περάσει από γενιά σε γενιά, κινδυνεύει να γίνει απλώς μια ξεχασμένη φωτογραφία σε κάποιο συρτάρι. Στο Σίγρι, όμως, κάποιοι επιμένουν να κρατούν αυτό το συρτάρι ανοιχτό.
Και η Λαογραφική Εστία αποδεικνύει ότι ένα μικρό χωριό στην άκρη της Λέσβου μπορεί να δημιουργήσει έναν ζωντανό χώρο μνήμης, όπου οι μεγαλύτεροι επιστρέφουν για λίγο στα χρόνια που πέρασαν και οι νεότεροι ανακαλύπτουν από πού ξεκίνησε ο τόπος τους.
Γιατί τελικά η ιστορία ενός χωριού δεν βρίσκεται μόνο στα βιβλία. Βρίσκεται στα αντικείμενα που κράτησαν τα χέρια των ανθρώπων του, στις δουλειές που χάθηκαν, στις λέξεις που ακόμη ακούγονται και στις μνήμες που αρνούνται να σβήσουν.
Το απόσπασμα μεταδόθηκε από την εκπομπή «Περίμετρος» της ΕΡΤ3 στις 20 Αυγούστου 2026. Ρεπορτάζ: Δήμητρα Λαχουρή – Κάμερα/live streaming: Βασίλης Τινέλλης, ΕΡΤ Αιγαίου.
