Αφθώδης στη Λέσβο: 182 θετικές εκτροφές αιγοπροβάτων – Η έκθεση αποκαλύπτει κενά επιτήρησης και απολυμάνσεων
Η πρώτη επίσημη επιδημιολογική αποτύπωση για τον αφθώδη πυρετό στη Λέσβο δεν αποτελεί πιστοποιητικό λήξης της κρίσης. Αντίθετα, είναι η καθαρότερη μέχρι σήμερα ακτινογραφία μιας επιζωοτίας που ξεκίνησε από την Πελόπη, ξεπέρασε γρήγορα τα πρώτα όρια προστασίας και, μέσα σε τέσσερις μήνες, απέκτησε ευρεία γεωγραφική διασπορά.
Η έκθεση καλύπτει το διάστημα από τις 15 Μαρτίου έως τις 22 Ιουλίου 2026 και έχει συνταχθεί από τη Δρ Αικατερίνη Παπαποστόλου, της Διεύθυνσης Κτηνιατρικού Κέντρου Θεσσαλονίκης για λογαριασμό του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης.
Τα στοιχεία προέρχονται από το Ολοκληρωμένο Πληροφοριακό Σύστημα του ΥΠΑΑΤ, το Εθνικό Εργαστήριο Αναφοράς και τις δειγματοληψίες που πραγματοποίησαν οι κτηνιατρικές υπηρεσίες της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου, το Υπουργείο, ο Ελληνικός Στρατός και ο ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ. Ως θετική χαρακτηρίστηκε κάθε εκτροφή στην οποία καταγράφηκε τουλάχιστον ένα θετικό εργαστηριακό αποτέλεσμα. Η ίδια η έκθεση προειδοποιεί ότι οι αριθμοί των εκμεταλλεύσεων μπορεί να μεταβάλλονται λόγω της διαρκούς επικαιροποίησης του πληροφοριακού συστήματος.
Ο Γενικός Γραμματέας Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων Σπύρος Πρωτοψάλτης μετά την γνωστοποίηση της έκθεσης, σε δήλωσή του έκανε λόγο για μια «τεράστια πρόκληση», τονίζοντας ότι η αντιμετώπιση της νόσου απαιτεί «ψυχραιμία, συνεργασία και επιστήμη».
Η επίκληση της επιστήμης είναι απολύτως σωστή. Η επιστημονική ανάγνωση των ίδιων των αριθμών, όμως, δείχνει ότι δεν υπάρχει κανένα περιθώριο για εύκολες διαβεβαιώσεις.
Από την Πελόπη σε μια ζώνη προστασίας 44 κοινοτήτων
Η πρώτη εστία επιβεβαιώθηκε στις 16 Μαρτίου σε μικτή εκμετάλλευση αιγοπροβάτων και βοοειδών στον Δήμο Δυτικής Λέσβου.
Στην αρχική ζώνη προστασίας των τριών χιλιομέτρων, που περιλάμβανε την Πελόπη, εξετάστηκαν 55 εκτροφές αιγοπροβάτων και οι 21 βρέθηκαν θετικές. Το ποσοστό θετικότητας μεταξύ των ελεγχθεισών εκτροφών έφτασε στο 38,1%.
Στα βοοειδή εξετάστηκαν μόλις εννέα εκτροφές, από τις οποίες οι τέσσερις ήταν θετικές, δηλαδή ποσοστό 44,4%. Την ίδια περίοδο, στην αρχική ζώνη επιτήρησης των δέκα χιλιομέτρων είχαν ήδη βρεθεί θετικές 13 από τις 269 εκτροφές αιγοπροβάτων που εξετάστηκαν.
Το στοιχείο αυτό είναι καθοριστικό: η νόσος δεν είχε περιοριστεί στον αρχικό πυρήνα της Πελόπης. Θετικές εκτροφές είχαν εντοπιστεί σε Κάπη, Νάπη, Στύψη, Πέτρα και Μανταμάδο, δηλαδή σε περιοχές που αρχικά βρίσκονταν στη ζώνη επιτήρησης και στη συνέχεια εντάχθηκαν στη διευρυμένη ζώνη προστασίας.
Έως τις 22 Ιουλίου, η ζώνη προστασίας είχε πλέον επεκταθεί σε 44 δημοτικά διαμερίσματα, από την Ερεσό, την Άγρα και τον Μεσότοπο έως την Αγία Παρασκευή, τον Μανταμάδο, τα Μιστεγνά, τη Μόρια και τη Μυτιλήνη.
Η γεωγραφική αυτή διεύρυνση αποτελεί από μόνη της ένδειξη ότι η επιζωοτία δεν αντιμετωπίστηκε ως ένα αυστηρά τοπικό περιστατικό, αλλά ως νόσημα με διάσπαρτες εστίες σε μεγάλο τμήμα του νησιού.
Οι 182 θετικές εκτροφές και τι πραγματικά σημαίνει ο αριθμός
Στη διευρυμένη ζώνη προστασίας ήταν καταγεγραμμένες 2.429 εκτροφές αιγοπροβάτων. Εξετάστηκαν οι 1.652 και από αυτές οι 182 έδωσαν τουλάχιστον ένα θετικό αποτέλεσμα.
Το ποσοστό θετικότητας μεταξύ των εκτροφών που εξετάστηκαν διαμορφώθηκε στο 11,02%, ενώ η κάλυψη της επιτήρησης έφτασε στο 68,01%. Αυτό σημαίνει ότι 777 εκτροφές αιγοπροβάτων της ζώνης προστασίας δεν είχαν ακόμη εξεταστεί στο διάστημα που καλύπτει η έκθεση.
Στα βοοειδή η εικόνα είναι αριθμητικά ακόμη πιο ανησυχητική. Από τις 181 καταγεγραμμένες εκτροφές εξετάστηκαν μόνο 56 και οι 14 βρέθηκαν θετικές. Η θετικότητα στις ελεγχθείσες εκτροφές ήταν 25%, αλλά η κάλυψη επιτήρησης περιορίστηκε στο 30,93%. Δηλαδή 125 εκτροφές βοοειδών της ζώνης προστασίας παρέμεναν εκτός ελέγχου.
Χρειάζεται, ωστόσο, μια κρίσιμη διευκρίνιση: οι 182 θετικές εκτροφές αιγοπροβάτων δεν αποτελούν αναγκαστικά 182 ενεργές εστίες την ίδια ημέρα. Πρόκειται για εκτροφές που έδωσαν τουλάχιστον ένα θετικό αποτέλεσμα κατά το συνολικό διάστημα της έρευνας.
Ούτε μπορεί να προστεθεί αυτομάτως το 182 με το 14 και να ανακοινωθούν 196 διαφορετικές μολυσμένες εγκαταστάσεις. Οι πίνακες είναι χωρισμένοι ανά ζωικό είδος και μια μικτή εκμετάλλευση μπορεί να καταγράφεται τόσο στα αιγοπρόβατα όσο και στα βοοειδή. Η έκθεση δεν δίνει έναν ενιαίο, απολύτως διαχωρισμένο αριθμό μοναδικών θετικών εκμεταλλεύσεων.
Μεσότοπος, Μιστεγνά, Πελόπη και Αγία Παρασκευή στο επίκεντρο
Οι αναλυτικοί πίνακες αποκαλύπτουν μεγάλες διαφοροποιήσεις ανά περιοχή.
Στα αιγοπρόβατα, ο μεγαλύτερος απόλυτος αριθμός θετικών εκτροφών καταγράφεται στον Μεσότοπο, όπου βρέθηκαν θετικές 29 από τις 97 εκτροφές που εξετάστηκαν. Ακολουθούν τα Μιστεγνά με 26 θετικές στις 45 ελεγχθείσες εκτροφές, η Πελόπη με 23 στις 66 και η Αγία Παρασκευή με 21 στις 173.
Σημαντικές καταγραφές υπάρχουν επίσης στη Νέα Κυδωνία με 10 θετικές εκτροφές, στη Νάπη και την Καλλονή με οκτώ, στην Άγρα και το Σκαλοχώρι με επτά, καθώς και στα Δάφια και τη Φίλια με έξι.
Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται στην ανάγνωση των τοπικών ποσοστών. Για παράδειγμα, στα Μιστεγνά βρέθηκαν θετικές 26 από τις 45 εκτροφές που ελέγχθηκαν, στην Αρίσβη πέντε από τις δέκα και στα Δάφια έξι από τις δώδεκα. Τα ποσοστά αυτά αφορούν μόνο τις εξετασθείσες εκτροφές και δεν μπορούν να μεταφερθούν αυτομάτως στο σύνολο των ζώων κάθε περιοχής.
Στα βοοειδή, οι περισσότερες θετικές εκτροφές εντοπίζονται στην Πελόπη, όπου από τις 21 εκτροφές που εξετάστηκαν οι δέκα ήταν θετικές. Στον Μανταμάδο βρέθηκαν δύο θετικές στις έξι που ελέγχθηκαν, ενώ από μία θετική εκτροφή καταγράφεται στην Αγία Παρασκευή και την Πέτρα.
Το πιο ανησυχητικό εύρημα των επαναληπτικών ελέγχων
Ίσως το σημαντικότερο επιδημιολογικό εύρημα της έκθεσης βρίσκεται στους επαναληπτικούς ελέγχους.
Στη ζώνη προστασίας επανεξετάστηκαν 421 εκτροφές αιγοπροβάτων. Από αυτές οι 64 βρέθηκαν θετικές, ποσοστό που η έκθεση καταγράφει ως αθροιστική επίπτωση 15,2%.
Στα βοοειδή επανεξετάστηκαν μόλις 18 εκτροφές και οι εννέα ήταν θετικές. Δηλαδή το 50% του μικρού αυτού δείγματος.
Οι αριθμοί αυτοί δεν σημαίνουν ότι το 50% όλων των εκτροφών βοοειδών της Λέσβου είναι θετικό. Αφορούν μόνο τις 18 εκτροφές που επιλέχθηκαν για επανέλεγχο, πιθανότατα με βάση συγκεκριμένα επιδημιολογικά κριτήρια.
Δείχνουν, όμως, πόσο καθοριστικός είναι ο επαναληπτικός έλεγχος. Ένα αρνητικό αποτέλεσμα σε μια δεδομένη χρονική στιγμή δεν αποτελεί μόνιμο πιστοποιητικό καθαρότητας, ειδικά σε ένα νόσημα με υψηλή μεταδοτικότητα και δυνατότητα δυσδιάκριτης κλινικής εικόνας στα αιγοπρόβατα.
Η έκθεση δεν διευκρινίζει εάν οι 64 εκτροφές αιγοπροβάτων και οι εννέα εκτροφές βοοειδών που βρέθηκαν θετικές κατά τους επανελέγχους ήταν προηγουμένως αρνητικές και μετατράπηκαν σε θετικές ή αν επρόκειτο για ήδη γνωστές θετικές εκτροφές που εξετάστηκαν ξανά. Πρόκειται για ουσιαστική πληροφορία που απαιτεί περαιτέρω αποσαφήνιση.
Το «όλες αρνητικές» δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη «καθαρή περιοχή»
Στην επικαιροποιημένη ζώνη επιτήρησης των δέκα χιλιομέτρων εξετάστηκαν 237 από τις 444 εκτροφές αιγοπροβάτων και βρέθηκαν όλες αρνητικές. Η κάλυψη έφτασε στο 53,37%.
Στα βοοειδή, όμως, εξετάστηκαν μόλις δύο από τις 57 εκτροφές της ζώνης, δηλαδή το 3,5%. Και οι δύο ήταν αρνητικές. Από τις 57 εκτροφές βοοειδών δεν πραγματοποιήθηκε κανένας επαναληπτικός έλεγχος, ενώ στα αιγοπρόβατα επανεξετάστηκαν μόνο επτά εκτροφές.
Ακόμη πιο περιορισμένη ήταν η επιτήρηση στην περαιτέρω απαγορευμένη ζώνη, η οποία περιλάμβανε περιοχές όπως το Ακράσι, η Βρίσα, το Νεοχώρι, η Πλαγιά, το Παλαιοχώρι, το Λισβόρι, ο Πολιχνίτος και το Πλωμάρι.
Από τις 237 εκτροφές αιγοπροβάτων εξετάστηκαν 81 και βρέθηκαν αρνητικές, με κάλυψη 34,1%. Από τις 25 καταγεγραμμένες εκτροφές βοοειδών δεν εξετάστηκε καμία.
Επομένως, η διατύπωση «όλες οι εκτροφές που εξετάστηκαν ήταν αρνητικές» είναι μεν απολύτως ορθή, αλλά δεν πρέπει να μεταφράζεται σε «η περιοχή είναι αποδεδειγμένα απαλλαγμένη από τη νόσο».
Ιδίως στα βοοειδή, η απουσία θετικών αποτελεσμάτων σε μια ζώνη όπου ελέγχθηκε το 3,5% των εκτροφών —ή σε άλλη ζώνη όπου δεν ελέγχθηκε καμία— αποτελεί κυρίως κενό δεδομένων. Όχι πλήρη επιδημιολογική διασφάλιση.
Η νόσος προχωρούσε και οι σταθμοί απολύμανσης μειώθηκαν
Η πλέον αιχμηρή διοικητική διαπίστωση της έκθεσης αφορά τους σταθμούς απολύμανσης.
Μέχρι τις 12 Ιουνίου λειτουργούσαν 17 σημεία απολύμανσης, με 34 αστυνομικούς σε δύο βάρδιες, καλύπτοντας τις ζώνες προστασίας και επιτήρησης.
Η έκθεση αναφέρει ότι, καθώς η νόσος «προέλαυνε», προτάθηκε η δημιουργία πρόσθετων σταθμών στην ανατολική πλευρά της Λέσβου. Επειδή η Περιφέρεια δεν μπορούσε να χρηματοδοτήσει περισσότερα σημεία και η Αστυνομία δεν μπορούσε να διαθέσει πρόσθετο προσωπικό, προτάθηκε αναδιάταξη των υπαρχόντων σταθμών.
Αντί γι’ αυτό, σύμφωνα με την έκθεση, αποφασίστηκε μονομερώς από την Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου η κατάργηση οκτώ σταθμών. Από τις 13 Ιουνίου έως τις 15 Ιουλίου λειτουργούσαν πλέον εννέα σημεία με 18 αστυνομικούς.
Η έκθεση δεν τεκμηριώνει ότι η μείωση των σταθμών προκάλεσε τη μεταγενέστερη διασπορά. Καταγράφει, όμως, μια σαφή επιχειρησιακή υποχώρηση σε μια περίοδο κατά την οποία, κατά τη δική της διατύπωση, η νόσος βρισκόταν σε εξέλιξη.
Το ζήτημα δεν είναι επικοινωνιακό αλλά απολύτως πρακτικό: ποια σημεία έμειναν ακάλυπτα, με ποια επιδημιολογικά κριτήρια καταργήθηκαν οι σταθμοί και ποιο σχέδιο κάλυψε το επιχειρησιακό κενό;
Προειδοποιήσεις από το 2017 και το μάθημα του 1994
Η έκθεση επισημαίνει ότι η Διεύθυνση Υγείας των Ζώων του ΥΠΑΑΤ είχε αποστείλει από το 2017 σειρά ενημερώσεων προς τις αρμόδιες υπηρεσίες για κρούσματα αφθώδους πυρετού κοντά στη Λέσβο.
Στους χάρτες που περιλαμβάνονται παρουσιάζονται εστίες στην Τουρκία και ζώνες σε περιοχές όπως η Σμύρνη, η Μούγλα και η Αδριανούπολη. Το επιστημονικό πόρισμα ζητά μόνιμα μέτρα βιοασφάλειας σε όλες τις πύλες εισόδου των νησιών που γειτνιάζουν με την Τουρκία, καθώς και στον Έβρο.
Η γεωγραφική εγγύτητα και η ύπαρξη εστιών απέναντι από τα ελληνικά νησιά αποτελούν τεκμηριωμένο παράγοντα κινδύνου. Δεν αποτελούν, ωστόσο, από μόνες τους απόδειξη για τη συγκεκριμένη διαδρομή εισόδου του ιού στη Λέσβο το 2026. Η έκθεση δεν παρουσιάζει ολοκληρωμένη μοριακή ή επιδημιολογική ιχνηλάτηση που να αποδεικνύει πώς και από πού εισήλθε η νόσος.
Η ιστορική αναφορά στο 1994 λειτουργεί ως ηχηρή προειδοποίηση. Σύμφωνα με την έκθεση, ο ιός είχε εισέλθει τότε στη Λέσβο από την Τουρκία τον Μάιο, αλλά η νόσος δεν διαγνώστηκε πριν από τον Αύγουστο, με συνέπεια να μεταδοθεί στη βορειοανατολική Ελλάδα.
Η παθητική επιτήρηση —η άμεση αναφορά ύποπτων συμπτωμάτων από κτηνοτρόφους και κτηνιάτρους— δεν αποτελεί, επομένως, μια τυπική σύσταση. Είναι το πρώτο δίχτυ ασφαλείας απέναντι σε έναν ιό που μπορεί να διαφύγει της έγκαιρης διάγνωσης, ιδιαίτερα στα αιγοπρόβατα.
Η επίσημη παραδοχή για την αποδυνάμωση των κτηνιατρικών υπηρεσιών
Στην τελευταία σελίδα της έκθεσης περιλαμβάνεται μια διαπίστωση με ευρύτερη πολιτική και διοικητική σημασία.
Αναφέρεται ότι το πρόγραμμα «Καλλικράτης», η οικονομική ύφεση και οι ελάχιστες προσλήψεις κτηνιάτρων οδήγησαν σε συρρίκνωση του ρόλου των Αγροτικών Κτηνιατρείων. Το αποτέλεσμα ήταν να δημιουργηθούν υπηρεσίες με τεράστιο γεωγραφικό πεδίο ευθύνης, με επιπτώσεις τόσο στον υγειονομικό έλεγχο των εκμεταλλεύσεων όσο και στη σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ κτηνοτρόφων και κτηνιατρικών αρχών.
Δεν πρόκειται για ένα δευτερεύον διοικητικό σχόλιο. Είναι η επίσημη παραδοχή ότι η χώρα μπήκε στη μάχη απέναντι σε ένα εξαιρετικά μεταδοτικό ζωικό νόσημα με ένα δίκτυο κτηνιατρικών υπηρεσιών αποδυναμωμένο, υποστελεχωμένο και επιφορτισμένο με τεράστιες περιοχές ευθύνης.
Τα ερωτήματα που παραμένουν ανοιχτά
Η έκθεση προσφέρει μια σημαντική βάση δεδομένων, αλλά δεν κλείνει τη συζήτηση. Αντίθετα, δημιουργεί συγκεκριμένα ερωτήματα που απαιτούν καθαρές και δημόσιες απαντήσεις:
Πόσες είναι οι μοναδικές θετικές εκμεταλλεύσεις, χωρίς διπλή καταγραφή των μικτών μονάδων; Πόσες από τις θετικές εκτροφές των επαναληπτικών ελέγχων ήταν προηγουμένως αρνητικές; Ποιο ήταν το χρονικό διάστημα μεταξύ πρώτου και δεύτερου ελέγχου; Γιατί η κάλυψη στα βοοειδή παρέμεινε τόσο χαμηλή, ακόμη και εντός της ζώνης προστασίας; Ποιο ήταν το επιχειρησιακό αποτέλεσμα της μείωσης των σταθμών απολύμανσης; Πόσες εκτροφές είχαν ελεγχθεί, θανατωθεί ή απολυμανθεί έως κάθε συγκεκριμένη ημερομηνία;
Δείτε στο επισυναπτόμενο αρχείο όλη την έκθεση
