Αφθώδης στη Λέσβο: Ο Πρωτοψάλτης κλείνει προς το παρόν τον δρόμο στον εμβολιασμό – Ξεσηκώνονται οι κτηνοτρόφοι
Σαφές μήνυμα ότι οι θανατώσεις ζώων θα συνεχιστούν ακόμη και στην περίπτωση που αποφασιστεί εμβολιασμός για τον αφθώδη πυρετό έστειλε ο Γενικός Γραμματέας του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης, Σπύρος Πρωτοψάλτης, την ώρα που οι κτηνοτρόφοι της Λέσβου ετοιμάζονται για παλλεσβιακή κινητοποίηση τη Δευτέρα στις 12:00 στη Γενική Γραμματεία Αιγαίου.
Οι δηλώσεις του Γενικού Γραμματέα έχουν ιδιαίτερο βάρος, καθώς έγιναν σε μια στιγμή όπου στο νησί η συζήτηση για τον εμβολιασμό δεν είναι πλέον θεωρητική. Για τους κτηνοτρόφους, είναι ζήτημα επιβίωσης. Για την Πολιτεία, είναι ζήτημα διαχείρισης κρίσης. Και για τη Λέσβο, είναι ζήτημα παραγωγικής συνέχειας.
Ο κ. Πρωτοψάλτης τόνισε ότι πρέπει να ακολουθούνται πιστά οι οδηγίες των κτηνιατρικών υπηρεσιών και να τηρούνται τα μέτρα βιοασφάλειας. Όπως είπε, αν υπάρξει εισήγηση για εμβολιασμό, «δεν θα έχουμε ενδοιασμό να προχωρήσουμε σε αυτόν». Ωστόσο, συμπλήρωσε ότι μέχρι στιγμής δεν υπάρχει τέτοια εισήγηση ούτε από την Ευρώπη ούτε από την εθνική κτηνιατρική υπηρεσία.
Παράλληλα ο Γενικός Γραμματέας ανέφερε ότι συναντήθηκε με το κλιμάκιο των Ευρωπαίων κτηνιάτρων που βρέθηκε στη Λέσβο και, όπως είπε, «αυτή τη στιγμή δεν εισηγούνται να προχωρήσουμε σε εμβολιασμό».
Το πιο κρίσιμο σημείο της τοποθέτησής του ήταν η διευκρίνιση ότι ακόμη και αν ληφθεί απόφαση για εμβολιασμό, αυτός δεν θα αντικαταστήσει τις θανατώσεις. «Και να προχωρήσουμε σε εμβολιασμό, εάν έρθει αυτή η εισήγηση, αυτό είναι ένα συμπληρωματικό μέτρο στις θανατώσεις των ζώων που έχουμε επιβεβαιωμένα κρούσματα», είπε χαρακτηριστικά. Με απλά λόγια, κατά τον ίδιο, ο εμβολιασμός θα λειτουργούσε παράλληλα με τις θανατώσεις, οι οποίες «πρέπει να συνεχιστούν» και αποτελούν το βασικό μέτρο για την εκρίζωση της νόσου.
Η τοποθέτηση αυτή είναι τυπικά συμβατή με τη λογική της ευρωπαϊκής διαχείρισης του αφθώδους πυρετού. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναφέρει ότι για τον αφθώδη πυρετό υπάρχουν συγκεκριμένοι όροι έκτακτου προστατευτικού εμβολιασμού, οι οποίοι προβλέπονται στο Παράρτημα VII του Κανονισμού 2023/361. Δηλαδή, ο εμβολιασμός δεν είναι απαγορευμένη λέξη στην Ευρώπη· είναι εργαλείο υπό αυστηρές προϋποθέσεις.
Επίσης, η ευρωπαϊκή νομοθεσία για την υγεία των ζώων στηρίζεται σε εναρμονισμένους κανόνες πρόληψης, περιορισμών μετακινήσεων, βιοασφάλειας και ελέγχου των εστιών. Η ίδια η Κομισιόν επισημαίνει ότι τα αυστηρά μέτρα βιοασφάλειας και οι περιορισμοί μετακινήσεων είναι κρίσιμα για τον έλεγχο της διασποράς του αφθώδους πυρετού.
Όμως εδώ αρχίζει το πραγματικό πολιτικό και επιστημονικό ερώτημα. Κανείς σοβαρός άνθρωπος δεν υποστηρίζει ότι ο εμβολιασμός θα σταματούσε αυτόματα τις θανατώσεις των ζώων με επιβεβαιωμένα κρούσματα. Αυτό θα ήταν παραπλανητικό. Το ζήτημα δεν είναι αν ο εμβολιασμός καταργεί τις θανατώσεις. Το ζήτημα είναι αν, σε μια νησιωτική περιοχή με μεγάλη διασπορά, πυκνή κτηνοτροφική δραστηριότητα και διαρκώς αυξανόμενη κοινωνική πίεση, μπορεί να υπάρξει σχέδιο εμβολιασμού ως πρόσθετη γραμμή άμυνας, ώστε να μη μετατραπεί η εκρίζωση της νόσου σε εκρίζωση της ίδιας της κτηνοτροφίας.
Αυτό ακριβώς ζητούν πλέον οι αγρότες και οι κτηνοτρόφοι της Λέσβου. Μετά την ανοιχτή σύσκεψη στο Δημοτικό Θέατρο Καλλονής, η Ομοσπονδία Αγροτικών Συλλόγων Λέσβου αποφάσισε αγώνα με αίτημα την αναστολή των σφαγών και με προοπτική συνεχόμενων απεργιακών κινητοποιήσεων. Το ραντεβού δόθηκε για τη Δευτέρα στις 12:00 στη Γενική Γραμματεία Αιγαίου, με κάλεσμα για παλλεσβιακή συμμετοχή.
Στο επίκεντρο της κινητοποίησης βρίσκονται οι μαζικές θανατώσεις ζώων, η οικονομική ασφυξία των κτηνοτρόφων, η αγωνία για τις αποζημιώσεις, η ανάγκη ενίσχυσης των κτηνιατρικών υπηρεσιών, αλλά και το αίτημα για εμβολιασμό. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στο Σκαλοχώρι, όπου σύμφωνα με καταγγελίες κτηνοτρόφων έχουν ήδη θανατωθεί χιλιάδες ζώα, ενώ υπάρχει έντονος φόβος για νέες σφαγές.
Η κυβερνητική θέση, όπως αποτυπώθηκε από τον κ. Πρωτοψάλτη, έχει ένα ισχυρό σημείο: δεν καλλιεργεί την ψευδαίσθηση ότι ο εμβολιασμός είναι πανάκεια. Πράγματι, σε διεθνές επίπεδο, ο εμβολιασμός στον αφθώδη πυρετό μπορεί να συνδυάζεται με θανατώσεις, επιτήρηση, περιορισμούς μετακινήσεων και ειδικούς όρους για την αποκατάσταση υγειονομικού καθεστώτος. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός για την Υγεία των Ζώων προβλέπει σενάρια όπου εφαρμόζονται παράλληλα πολιτική θανάτωσης, έκτακτος εμβολιασμός και επιτήρηση, με συγκεκριμένες προϋποθέσεις για την ανάκτηση καθεστώτος απαλλαγής από τη νόσο.
Άρα, ναι: ο κ. Πρωτοψάλτης έχει δίκιο όταν λέει ότι ακόμη και με εμβολιασμό οι θανατώσεις των επιβεβαιωμένων εστιών δεν εξαφανίζονται από το σχέδιο. Αυτό είναι το τεχνικά ορθό σκέλος της δήλωσης.
Αλλά υπάρχει και η άλλη όψη. Η δήλωση γίνεται προβληματική όταν χρησιμοποιείται, άμεσα ή έμμεσα, ως επιχείρημα ακινησίας. Διότι το ότι ο εμβολιασμός δεν σταματά όλες τις θανατώσεις δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο νέας διασποράς. Το ότι δεν είναι υποκατάστατο της εκρίζωσης δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να είναι εργαλείο περιορισμού της ζημιάς. Και το ότι χρειάζεται ευρωπαϊκή και εθνική εισήγηση δεν ακυρώνει την ανάγκη η Ελλάδα να ζητήσει, να τεκμηριώσει και να διεκδικήσει εγκαίρως ένα ολοκληρωμένο επιχειρησιακό σχέδιο.
Η ίδια η ευρωπαϊκή πρακτική δείχνει ότι ο έκτακτος προστατευτικός εμβολιασμός μπορεί να τεθεί στο τραπέζι. Στην περίπτωση της Κύπρου, η Εκτελεστική Απόφαση 2026/782 αναφέρεται σε σχέδιο έκτακτου προστατευτικού εμβολιασμού και σε ζώνη εμβολιασμού, με νομική βάση τους ειδικούς όρους του Κανονισμού 2023/361. Αυτό δεν σημαίνει ότι η Λέσβος είναι ίδια περίπτωση με την Κύπρο. Σημαίνει όμως ότι στην Ευρωπαϊκή Ένωση υπάρχει θεσμικός δρόμος, όταν οι συνθήκες το επιβάλλουν.
Για τη Λέσβο, το κρίσιμο δεν είναι να μετατραπεί ο εμβολιασμός σε σύνθημα. Το κρίσιμο είναι να απαντηθούν συγκεκριμένα ερωτήματα: υπάρχει επικαιροποιημένη επιδημιολογική αποτύπωση; Υπάρχει χαρτογράφηση των περιοχών υψηλού κινδύνου; Υπάρχει τεκμηριωμένο σενάριο για στοχευμένο ή ζωνικό εμβολιασμό; Υπάρχει σχέδιο για το γάλα, τα τυριά, τις μετακινήσεις, τις αποζημιώσεις, τις ζωοτροφές και την επόμενη ημέρα των εκτροφών που χάνονται;
Διότι ο αφθώδης πυρετός δεν είναι μόνο κτηνιατρικό πρόβλημα. Είναι οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό σοκ. Όταν ένας κτηνοτρόφος βλέπει το κοπάδι του να οδηγείται σε θανάτωση, δεν χάνει απλώς ζώα. Χάνει γενετικό υλικό, παραγωγική συνέχεια, εισόδημα, χρόνια δουλειάς, οικογενειακή ασφάλεια. Χάνει, με δυο λόγια, το έδαφος κάτω από τα πόδια του.
Γι’ αυτό και η κινητοποίηση της Δευτέρας δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως απλή διαμαρτυρία πίεσης. Είναι καμπανάκι. Αν η Πολιτεία μείνει μόνο στη φράση «δεν υπάρχει εισήγηση για εμβολιασμό», τότε η συζήτηση θα μείνει μισή. Η πλήρης απάντηση οφείλει να είναι: ποια δεδομένα εξετάζονται, ποιος εισηγείται, με ποιο χρονοδιάγραμμα, με ποια κριτήρια, με ποια εναλλακτικά σενάρια και με ποια μέτρα στήριξης για όσους καταστρέφονται.
Το δίκαιο ερώτημα των κτηνοτρόφων δεν είναι «να μη θανατωθεί κανένα ζώο». Αυτό, με επιβεβαιωμένα κρούσματα αφθώδους πυρετού, δεν στέκει επιστημονικά. Το δίκαιο ερώτημα είναι αν η Λέσβος θα συνεχίσει με μια στρατηγική που βλέπει κυρίως τη θανάτωση ως μονόδρομο ή αν θα αποκτήσει πολυεπίπεδο σχέδιο: βιοασφάλεια, επιτήρηση, αποζημιώσεις χωρίς καθυστέρηση, λειτουργικές κτηνιατρικές υπηρεσίες, διαχείριση προϊόντων και, όπου τεκμηριώνεται, εμβολιασμό.
Οι δηλώσεις Πρωτοψάλτη, λοιπόν, είναι σωστές ως προς το στενό τεχνικό τους μέρος: ο εμβολιασμός, αν αποφασιστεί, δεν καταργεί τις θανατώσεις των επιβεβαιωμένων εστιών. Είναι όμως ανεπαρκείς αν μείνουν εκεί. Γιατί η Λέσβος δεν ζητά ένα μαγικό ραβδί. Ζητά σχέδιο. Και σε αυτή τη φάση, το σχέδιο είναι η μόνη λέξη που μπορεί να σταθεί ανάμεσα στην υγειονομική κρίση και στην παραγωγική ερημοποίηση του νησιού.
