Η ώρα της αλήθειας για τη Λέσβο
Μια κρίσιμη παρέμβαση για το μέλλον της λεσβιακής κτηνοτροφίας καταθέτει ο καθηγητής και διευθυντής του Εργαστηρίου Ζωικής Παραγωγής και Προστασίας Περιβάλλοντος του ΑΠΘ, Γεώργιος Αρσένος. Με αφετηρία τις δραματικές συνέπειες του αφθώδους πυρετού, θέτει στο επίκεντρο τις ευθύνες, τις αδυναμίες της μέχρι σήμερα διαχείρισης και, κυρίως, την ανάγκη για ένα άμεσο, επιστημονικά τεκμηριωμένο σχέδιο που θα αποτρέψει την οριστική κατάρρευση της κτηνοτροφίας στη Λέσβο.
Η ώρα της αλήθειας για τη Λέσβο
Γράφει ο Γεώργιος Αρσένος
Καθηγητής Δ/ντης Εργαστηρίου Ζωικής Παραγωγής & Προστασίας Περιβάλλοντος
Τμήμα Κτηνιατρικής, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης
Η κατάσταση στη Λέσβο με τον αφθώδη πυρετό δεν αφήνει περιθώρια ούτε για εύκολες δικαιολογίες ούτε για επιστροφή στην καθημερινότητα σαν να μην συνέβη τίποτα. Χάθηκαν χιλιάδες ζώα και καταστράφηκε ένα σημαντικό τμήμα του κτηνοτροφικού οικοσυστήματος του νησιού μέσα σε λίγες εβδομάδες. Πίσω από τις εικόνες και την επικοινωνιακή ωραιοποίηση της πραγματικότητας βρίσκονται οι άνθρωποι που εξαρτώνται από τη κτηνοτροφία του νησιού και αναρωτιούνται αν υπάρχει μέλλον ζητώντας απαντήσεις σε καίρια ερωτήματα.
Σταδιακά, διαπιστώνουμε ότι ο δημόσιος διάλογος επικεντρώνεται, δικαιολογημένα ίσως, στο τι έγινε, τι δεν έγινε και ποιος ευθύνεται. Αναμφίβολα, η διερεύνηση των γεγονότων είναι αναγκαία και πρέπει να γίνει με επιστημονική τεκμηρίωση, διαφάνεια και σεβασμό στους θεσμούς και στη τοπική κοινωνία. Όμως η ώρα της αλήθειας δεν είναι μόνο η στιγμή που αναζητούμε ευθύνες και ενόχους. Είναι, κυρίως η στιγμή που αναλαμβάνουμε όλοι την ευθύνη να πάρουμε αποφάσεις και να οικοδομήσουμε ένα ασφαλές μέλλον για τη κτηνοτροφία. Οι αποφάσεις που θα ληφθούν μέσα στους επόμενους μήνες θα καθορίσουν την πορεία της κτηνοτροφίας της Λέσβου για τις επόμενες δεκαετίες.
Η αλήθεια είναι ότι η κτηνοτροφία της Λέσβου δεν μπορεί να επιστρέψει απλώς στην κατάσταση που βρισκόταν πριν από την κρίση. Οι προκλήσεις υπήρχαν ήδη και αφορούσαν τις ελλείψεις στις δημόσιες κτηνιατρικές υπηρεσίες, τη βιοασφάλεια και την ανυπαρξία ιχνηλασιμότητας. Η επιζωοτία του αφθώδη δεν δημιούργησε αυτά τα προβλήματα, απλά τα ανέδειξε με τον πιο επώδυνο τρόπο. Στις 22 Ιουλίου στη Καλλονή, επιστήμονες, κτηνοτρόφοι και εκπρόσωποι των παραγωγικών φορέων του νησιού συναντήθηκαν και αντάλλαξαν απόψεις για την ανασύσταση των εκτροφών, την ανάκαμψη της αιγοπροβατοτροφίας και τη διαμόρφωση ενός βιώσιμου μέλλοντος για την κτηνοτροφία της Λέσβου μετά την κρίση του αφθώδους πυρετού.
Η αλήθεια είναι επίσης ότι η Λέσβος διαθέτει σημαντικά πλεονεκτήματα στο κτηνοτροφικό τομέα. Διαθέτει, κτηνοτρόφους με γνώσεις και μακρόχρονη εμπειρία (που περνά από γενιά σε γενιά), τη πολυπληθέστερη ελληνική φυλή προβάτων που αποτελεί μοναδικό γενετικό πόρο, καθώς και ισχυρή τυροκομική παράδοση με προϊόντα υψηλής ποιότητας. Επιπλέον, σε εθνικό επίπεδο υπάρχει η επιστημονική γνώση να στηρίξει τον μετασχηματισμό του πρωτογενούς τομέα. Το βασικό θέμα σήμερα δεν είναι που θα αποδοθούν ευθύνες. Το ερώτημα είναι αν θα αξιοποιήσουμε αυτή την επώδυνη κρίση που απειλεί με ολική καταστροφή τη Λέσβο για επαναξιολογήσουμε με ειλικρίνεια τη πολιτική διαχείρισης και να διορθώσουμε όσα για χρόνια γνωρίζαμε ότι χρειάζονταν αλλαγή.
Η επιζωοτία του αφθώδους πυρετού στη Λέσβο ανέδειξε για μια ακόμα φορά τα όρια του εθνικού συστήματος διαχείρισης επιζωοτιών. Δυστυχώς, το πάθημα από την ανεξέλεγκτη πορεία της ευλογιάς στην ηπειρωτική χώρα, που ξεκίνησε πριν 2 χρόνια και συνεχίζεται, δεν έγινε μάθημα για τους υπεύθυνους διαμόρφωσης της πολιτικής διαχείρισης κρίσεων. Από την πρώτη ημέρα του Μαρτίου 2026, που ανακοινώθηκε το πρώτο κρούσμα αφθώδους πυρετού, ήταν φανερό ότι είχαμε άλλη μια περίπτωση όπου μια κρίση εθνικής σημασίας ξεκίνησε να αντιμετωπίζεται με τη συνήθη νοοτροπία και τα εργαλεία της καθημερινότητας. Δεν συγκροτήθηκε Ενιαίο Επιχειρησιακό Κέντρο με κυβερνητικό συντονισμό. Δεν αναπτύχθηκε από την αρχή ένα μαζικό επιχειρησιακό σχέδιο επιδημιολογικής διερεύνησης. Δεν υπήρξε συνεχής και δημόσια επιστημονική αξιολόγηση της εξέλιξης της επιζωοτίας. Δεν παρουσιάστηκαν με διαφάνεια τα επιδημιολογικά δεδομένα πάνω στα οποία λαμβάνονταν οι αποφάσεις. Αντί για ένα δυναμικό σύστημα διοίκησης που θα προσαρμοζόταν καθημερινά στα νέα δεδομένα, επικράτησε η νοοτροπία ότι η στρατηγική που αποφασίστηκε στην αρχή ήταν θέσφατο και στη συνέχεια υπερασπιζόταν περισσότερο επικοινωνιακά παρά επιχειρησιακά.
Στις 24 Ιουλίου 2026, με το υπ' αριθ. 197669/24-07-2026 έγγραφό του προς τη Βουλή, το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων υπερασπίστηκε την επιλογή της στρατηγικής της εκρίζωσης χωρίς επείγοντα εμβολιασμό. Επιπλέον, ακούσαμε δηλώσεις ότι ο ιός είχε περιοριστεί επιχειρησιακά, χαρακτηριστικά ειπώθηκε ότι ο ιός “περικυκλώθηκε”. Δυστυχώς όμως στη πράξη η επιτυχία μιας στρατηγικής δεν αποδεικνύεται με δηλώσεις αλλά με αδιάσειστα στοιχεία και διαφάνεια. Ο ιός του αφθώδους πυρετού στη Λέσβο δεν χρειαζόταν να “περικυκλωθεί” αφού το νησί είναι ήδη περικυκλωμένο από τη θάλασσα.
Αυτό που έπρεπε να γίνει ήταν πλήρης επιδημιολογική διερεύνηση, άμεση Ιχνηλάτηση, συνεχής αξιολόγηση κινδύνου και ισχυρή επιχειρησιακή παρουσία στο πεδίο από τη κεντρική διοίκηση. Η διαχείριση μιας επιζωοτίας δεν μπορεί να περιορίζεται στην εφαρμογή πρωτοκόλλων και στη επικοινωνιακή διαχείριση. Απαιτεί συνεχή αναθεώρηση των αποφάσεων με βάση τα νέα δεδομένα από το πεδίο με επιστημονική τεκμηρίωση χωρίς δογματικές αποφάσεις. Δυστυχώς, διαπιστώνουμε ότι δεν υπάρχει δημόσια παρουσίαση των επιδημιολογικών δεικτών που να τεκμηριώνουν ότι η στρατηγική διαχείρισης παρέμενε η βέλτιστη καθώς εξελίσσεται η επιζωοτία.
Σήμερα, το θέμα είναι η συνεχιζόμενη έλλειψη ολοκληρωμένης διαχείρισης. Από την έναρξη της ευλογιάς στην ηπειρωτική χώρα και στη συνέχεια με τον αφθώδη στη Λέσβο, φάνηκε ότι μια επιζωοτία κατηγορίας Α δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται μόνο από τις κτηνιατρικές υπηρεσίες ή το ΥΠΑΑΤ μεμονωμένα. Χρειάζεται ενιαίο κυβερνητικό συντονισμό, κεντρική επιχειρησιακή διοίκηση στο πεδίο, άμεση κινητοποίηση σημαντικού αριθμού ανθρώπινων πόρων, ψηφιακά εργαλεία για ιχνηλάτηση και επιτήρηση, συνεχή επιστημονική τεκμηρίωση και πλήρη διαφάνεια.
Σήμερα στη Λέσβο δεν είναι ώρα να γίνει απολογισμός επιτυχιών ή αποτυχιών. Σήμερα, θα πρέπει με ειλικρίνεια να γίνει μια γενναία παραδοχή ότι το υφιστάμενο σύστημα δεν ήταν σχεδιασμένο να διαχειριστεί μια κρίση τέτοιας κλίμακας. Αύριο, μεθαύριο, την επόμενη εβδομάδα δεν μπορεί να βασιζόμαστε στις ίδιες δομές και στις ίδιες πρακτικές. Η Λέσβος χρειάζεται άμεσα τα παρακάτω:
1. Δημιουργία Ενιαίου Επιχειρησιακού Κέντρου με επικεφαλής από τη κεντρική κτηνιατρική υπηρεσία του ΥΠΑΑΤ και έδρα στη Λέσβο για τον συντονισμό όλων των εμπλεκόμενων υπηρεσιών.
2. Ολοκλήρωση της επιδημιολογικής διερεύνησης του συνόλου των εκτροφών μέσα σε ένα μήνα ημέρες, με ανάπτυξη κινητών συνεργείων (να υπολογιστεί με ακρίβεια πόσα συνεργεία χρειάζονται με 2 κτηνιάτρους και 2 βοηθούς το καθένα) και πλήρη ενίσχυση του εργαστηρίου αναφοράς με εξοπλισμό (που θα μεταφερθεί από ερευνητικά κέντρα ή πανεπιστημιακά εργαστήρια) και ειδικό προσωπικό για να εξασφαλιστεί 24η λειτουργία και δυνατότητα εξέτασης χιλιάδων δειγμάτων σε ημερήσια βάση.
3. Θεσμοθέτηση ανεξάρτητης επιστημονικής επιτροπής που θα αξιολογεί διαρκώς τη στρατηγική και θα προβαίνει σε καθημερινή δημοσιοποίηση των επιδημιολογικών δεδομένων και των δεικτών αξιολόγησης για τη πορεία της επιζωοτίας στο νησί
4. Ενεργοποίηση ψηφιακού συστήματος ιχνηλάτησης και επιτήρησης σε πραγματικό χρόνο και ηλεκτρονική σήμανση των ζώων κάθε εκτροφής που ελέγχεται
5. Εκπόνηση ολοκληρωμένου σχεδίου ασφαλούς ανασύστασης του ζωικού κεφαλαίου με συγκεκριμένα χρονοδιαγράμματα και εναλλακτικά σενάρια.
Η κρίση της επιζωοτίας του Αφθώδη στη Λέσβο (αλλά και της ευλογιάς στην ηπειρωτική χώρα) πρέπει να αποτελέσει την αρχή για τη δημιουργία ενός νέου εθνικού συστήματος διαχείρισης επιζωοτιών. Διαφορετικά, στην επόμενη κρίση θα βρεθούμε αντιμέτωποι με τα ίδια προβλήματα, τις ίδιες αδυναμίες και τις ίδιες συνέπειες.
Υπάρχει ένα ακόμα σοβαρό θέμα που κυριαρχεί στο δημόσιο διάλογο και αφορά το «ψευδοδίλημμα» του εμβολιασμού. Πρόκειται για λανθασμένη διατύπωση του προβλήματος η οποία πιθανόν να κρύβει διάφορες σκοπιμότητες. Το πραγματικό πρόβλημα και ερώτημα δεν είναι εάν κάποιος είναι «υπέρ» ή «κατά» του εμβολιασμού, αλλά ποια στρατηγική εξυπηρετεί καλύτερα τη συγκεκριμένη επιδημιολογική κατάσταση, με το μικρότερο δυνατό κόστος για την υγεία των ζώων, την οικονομία και την τοπική κοινωνία. Εδώ θα πρέπει να τονιστεί και να γίνει ξεκάθαρο ότι η επιστήμη δεν λειτουργεί με δόγματα ούτε με πολιτικά κίνητρα αλλά με εκτίμηση κινδύνου. Ο εμβολιασμός, μπορεί να είναι απολύτως ενδεδειγμένος σε μία φάση της επιζωοτίας και ακατάλληλος σε μία άλλη φάση. Επομένως, κάθε επιλογή πρέπει να αξιολογείται αντικειμενικά, με βάση τα διαθέσιμα επιδημιολογικά δεδομένα, τα διεθνή πρότυπα και τις συνέπειες που συνεπάγεται για την παραγωγική αλυσίδα αξίας του γάλακτος και του κρέατος. Δηλαδή, με απλά λόγια η κατάσταση δεν είναι «άσπρο» ή «μαύρο». Δεν υπάρχει «υπέρ» ή «κατά» του εμβολιασμού. Υπάρχει η κατάλληλη στρατηγική, που μπορεί να περιλαμβάνει τον εμβολιασμό, για τη σωστή χρονική στιγμή. Άλλες αποφάσεις λαμβάνονται όταν προσπαθείς να περιορίσεις μια ανεξέλεγκτη επιζωοτία, άλλες όταν έχεις καταφέρει να θέσεις υπό έλεγχο την επιζωοτία, και τελείως διαφορετικές όταν θέλεις να σχεδιάσεις την ασφαλή ανασύσταση του ζωικού κεφαλαίου.
Η επιλογή μεταξύ εκρίζωσης, εμβολιασμού έκτακτης ανάγκης ή εμβολιασμού κατά την ανασύσταση δεν είναι επομένως θέμα ιδεολογικής και πολιτικής αντιπαράθεσης. Είναι αποκλειστικά μια επιχειρησιακή και τεχνική απόφαση που πρέπει να βασίζεται σε αντικειμενικά δεδομένα για τη φάση εξέλιξης της επιζωοτίας, στην αποτελεσματικότητα των μέτρων που έχουν ξεκινήσει να εφαρμόζονται και στις πιθανές συνέπειες για την υγεία των ζώων, την παραγωγή γάλακτος και κρέατος, την οικονομία του νησιού και το καθεστώς εμπορικότητας των προϊόντων. Η επιζωοτία του αφθώδη στη Λέσβο έχει εξελιχθεί σε οικονομική κρίση, κοινωνική κρίση, αναπτυξιακή κρίση και κρίση εμπιστοσύνης στους θεσμούς της χώρας. Σήμερα, το θέμα που πρέπει να μας απασχολήσει δεν είναι αν υπήρξε σωστή ή λανθασμένη διαχείριση. Το ερώτημα είναι πώς σώζεται πλέον η κτηνοτροφία της Λέσβου;
Η κρίση δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί ως ένα μεμονωμένο γεγονός. Αποτελεί υπενθύμιση ότι η κτηνοτροφία καλείται να λειτουργήσει σε ένα περιβάλλον με νέες απειλές που σχετίζονται με τη κλιματική αλλαγή και αναδυόμενα νοσήματα. Δεν αρκεί να ξαναγίνουν οι εκτροφές που χάθηκαν. Πρέπει να γίνουν καλύτερες. Αυτό προϋποθέτει πολιτική βούληση, σταθερή χρηματοδότηση, διαφάνεια, συνεργασία και συμμετοχή όλων των εμπλεκομένων στην αλυσίδα αξίας της κτηνοτροφίας. Η Λέσβος έχει όλες τις προϋποθέσεις για να μετατρέψει μια μεγάλη κρίση σε μοναδική ευκαιρία. Διαθέτει ανθρώπινο δυναμικό, εμπειρία, παράδοση, προϊόντα διεθνούς φήμης και ισχυρή επιστημονική υποστήριξη. Αυτό που χρειάζεται είναι ένα κοινό όραμα και ένα συνεκτικό σχέδιο. Το θέμα δεν είναι αν και πως θα επιστρέψουμε στην κατάσταση πριν από την κρίση. Το πραγματικό δίλημμα είναι αν θα αρκεστούμε στην αποκατάσταση των ζημιών ή αν θα τολμήσουμε τον μετασχηματισμό της κτηνοτροφικής παραγωγής της Λέσβου και της χώρας συνολικά.
Η ώρα της αλήθειας είναι τώρα. Οι αποφάσεις που θα ληφθούν μέσα στους επόμενους μήνες θα καθορίσουν την πορεία της κτηνοτροφίας της Λέσβου για τις επόμενες δεκαετίες και η επιλογή αφορά όλους μας.
