Η κλιματική αλλαγή αποδυναμώνει τα πευκοδάση της Λέσβου – Πώς τα φλοιοφάγα έντομα οδηγούν σε μαζική θνησιμότητα δέντρων

Πώς η κλιματική καταπόνηση ευνοεί τις εξάρσεις φλοιοφάγων εντόμων στα μεσογειακά πευκοδάση: η χωρική δυναμική της θνησιμότητας των πεύκων σε ένα μεσογειακό νησί

Άρθρο (περίληψη)  του Δρ. Ιωάννη Ζευγώλη, Καθηγητή Οικολογίας στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου

Τα νησιωτικά πευκοδάση της Μεσογείου εντάσσονται σε μια κλιματικά και βιογεωγραφικά μεταβατική ζώνη, όπου η εντεινόμενη θερμική και υδατική καταπόνηση, σε αλληλεπίδραση με βιοτικούς παράγοντες, μεταβάλλει τη χωρική κατανομή και την ένταση των διαταραχών, επηρεάζοντας τη δομή και λειτουργία των δασικών οικοσυστημάτων.

Βιοτικοί παράγοντες, όπως τα φλοιοφάγα έντομα, αποτελούν ενδογενείς συνιστώσες των δασικών οικοσυστημάτων, με την πληθυσμιακή τους δυναμική να επηρεάζει την έκταση και την ένταση της θνησιμότητας των δέντρων. Υπό μέσες περιβαλλοντικές συνθήκες, οι πληθυσμοί τους διατηρούνται σε χαμηλά επίπεδα και προσβάλλουν κυρίως εξασθενημένα δέντρα, συμβάλλοντας στη φυσική ανανέωση της δασικής συστάδας.

Ωστόσο, όταν η φυσιολογική κατάσταση των δέντρων επιδεινώνεται λόγω μεταβολών των κλιματικών συνθηκών, οι πληθυσμοί των φλοιοφάγων εντόμων μπορούν να αυξηθούν ταχύτατα, οδηγώντας σε επεισόδια εκτεταμένης θνησιμότητας δέντρων.

Μια τέτοια περίπτωση παρατηρήθηκε στη Λέσβο κατά την περίοδο 2021–2022, όταν καταγράφηκε εκτεταμένη θνησιμότητα της τραχείας πεύκης (Pinus brutia), η οποία συνδέθηκε με πληθυσμιακή έξαρση φλοιοφάγων εντόμων.

Για τη συστηματική διερεύνηση του φαινομένου, ερευνητές από το Πανεπιστήμιο Αιγαίου (Τμήμα Περιβάλλοντος), το Πανεπιστήμιο Πατρών (Τμήμα Αειφορικής Γεωργίας) και τον ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ (Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών) ανέπτυξαν ένα ολοκληρωμένο αναλυτικό πλαίσιο μελέτης, το οποίο συνδύασε δεδομένα τηλεπισκόπησης, επιτόπια τεκμηρίωση και χωρικές στατιστικές αναλύσεις.

Συνολικά καταγράφηκαν 1.707 προσβεβλημένα δέντρα μέσω συστηματικών επιτόπιων δειγματοληψιών, ενώ παράλληλα χρησιμοποιήθηκαν φασματικοί δείκτες βλάστησης για την αποτύπωση των χωρικών προτύπων θνησιμότητας σε επίπεδο τοπίου.

Οι χωρικές αναλύσεις έδειξαν ότι η θνησιμότητα των δέντρων δεν κατανέμεται τυχαία ούτε ομοιόμορφα στο τοπίο, αλλά οργανώνεται σε στατιστικά σημαντικές περιοχές-πυρήνες. Παράλληλα, η ανάπτυξη προγνωστικού μοντέλου εκτίμησης πιθανότητας θνησιμότητας ανέδειξε ότι η ένταση της προσβολής συνδέεται με:

• τη δομή των δασικών συστάδων
• την ένταση της ξηρασίας
• το αυξημένο θερμικό φορτίο
• το μικρό βάθος εδάφους

Οι θερμότερες χρωματικές αποχρώσεις στον σχετικό χάρτη υποδηλώνουν υψηλότερο προβλεπόμενο κίνδυνο εντομογενούς θνησιμότητας, ενώ οι ψυχρότερες αντιστοιχούν σε περιοχές χαμηλότερης ευπάθειας.

Τα ευρήματα αυτά δείχνουν ότι οι παρατηρούμενες κλιματικές μεταβολές λειτουργούν ως παράγοντας που μεταβάλλει το ισοζύγιο μεταξύ της αμυντικής ικανότητας των δέντρων και της δραστηριότητας των εντόμων. Η αύξηση της θερμοκρασίας και η συχνότερη εμφάνιση περιόδων υδατικού στρες μειώνουν την ανθεκτικότητα των δασικών συστάδων, ενώ ταυτόχρονα δημιουργούν ευνοϊκότερες συνθήκες για τα έντομα.

Η κατανόηση τέτοιων φαινομένων αποτελεί κρίσιμη προϋπόθεση για την έγκαιρη αναγνώριση περιοχών αυξημένης ευπάθειας και για τον σχεδιασμό αποτελεσματικών στρατηγικών διαχείρισης των δασικών οικοσυστημάτων.

Η παραπάνω έρευνα δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Environmental Impact Assessment Review (Elsevier) και είναι ανοιχτής πρόσβασης στον σύνδεσμο:
https://doi.org/10.1016/j.eiar.2026.108381

πηγη: https://climatebook.gr/