Η Λέσβος κινδυνεύει να χάσει τη νύχτα της – Η φωτορύπανση σβήνει τα αστέρια και αλλοιώνει τα χωριά
Μια δημόσια παρέμβαση της Μάγιας Τσόκλη για την εξάπλωση του έντονου λευκού φωτισμού στα ελληνικά νησιά άνοιξε μια συζήτηση που αφορά άμεσα και τη Λέσβο.
«Χάσαμε το μέτρο», έγραψε, προειδοποιώντας ότι, εάν συνεχίσουμε να μετατρέπουμε τη νύχτα σε ημέρα, σύντομα θα χάσουμε και τα αστέρια.
Η φράση μπορεί να ακούγεται ποιητική. Το πρόβλημα, όμως, είναι απολύτως πραγματικό.
Η φωτορύπανση δεν αφορά μόνο τους αστρονόμους ή όσους θέλουν να παρατηρήσουν τον ουρανό. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται οι δρόμοι και οι δημόσιοι χώροι, την αρχιτεκτονική φυσιογνωμία των χωριών, τη λειτουργία των οικοσυστημάτων, την ποιότητα του ύπνου, την οδική ασφάλεια, την κατανάλωση ενέργειας και, τελικά, το τουριστικό προϊόν ενός νησιού που εξακολουθεί να επενδύει στην αυθεντικότητά του.
Στη Λέσβο το ζήτημα πρέπει να εξεταστεί τώρα, πριν το πρόβλημα παγιωθεί. Και πρέπει να απασχολήσει ταυτόχρονα τον Δήμο Μυτιλήνης, τον Δήμο Δυτικής Λέσβου, την Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου, τους ξενοδόχους, τους ιδιοκτήτες τουριστικών κατοικιών, τους καταστηματάρχες, τους αρχιτέκτονες, τους μηχανικούς, τους ηλεκτρολόγους και κάθε ιδιώτη που εγκαθιστά εξωτερικό φωτισμό. Στο άρθρο έχουμε επιλέξει να μην αναφερθούμε σε συγκεκριμένες προβληματικές επιλογές σε δημόσιους και ιδιωτικούς χώρους. Πρόθεσή μας δεν είναι η στοχοποίηση αλλά ο προβληματισμός!
Η νύχτα είναι μέρος της αρχιτεκτονικής
Για έναν αρχιτέκτονα, το φως δεν είναι ένα εξάρτημα που προστίθεται στο τέλος του έργου. Είναι δομικό υλικό. Καθορίζει τις αναλογίες, τη σκιά, το βάθος, το χρώμα της πέτρας, την υφή του σοβά και τη σχέση ενός κτιρίου με το τοπίο.
Ο σωστός φωτισμός δεν φωνάζει. Δεν προσπαθεί να αποδείξει την παρουσία του. Αναδεικνύει έναν χώρο χωρίς να τον ισοπεδώνει.
Αντίθετα, το υπερβολικά ισχυρό, ψυχρό λευκό φως εξαφανίζει τις σκιές, καταργεί το βάθος και μετατρέπει διαφορετικά μεταξύ τους κτίρια και τοπία σε μία επίπεδη, σχεδόν βιομηχανική εικόνα. Η πέτρα χάνει τη θερμή της απόχρωση, το πράσινο των δέντρων γίνεται αφύσικο και ένα στενό χωριού μπορεί ξαφνικά να θυμίζει χώρο στάθμευσης ή εγκατάσταση ασφαλείας.
Οι μελετήτριες φωτισμού Δέσποινα Τσελεγκαρίδου και Θεοφίλη Μαχαιρίδη το έχουν περιγράψει με ακρίβεια: «Ένας λάθος φωτισμός μπορεί να καταστρέψει ένα design, όπως ένας σωστός φωτισμός μπορεί να το απογειώσει».
Στα νησιά αυτή η παρατήρηση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Οι οικισμοί δεν είναι αυτόνομα κτίρια τοποθετημένα σε ένα ουδέτερο φόντο. Είναι σύνολα δεμένα με την πλαγιά, την ακτογραμμή, τα καλντερίμια, τα δέντρα και τον ορίζοντα. Όταν κάθε κατοικία, κάθε μάντρα και κάθε τουριστική εγκατάσταση φωτίζεται ανεξάρτητα και όσο πιο έντονα γίνεται, το συνολικό τοπίο διαλύεται σε μια αλληλουχία από λαμπερές κηλίδες.
Το αποτέλεσμα δεν είναι ανάπτυξη. Είναι οπτικός θόρυβος.
Δεν φταίει το LED – φταίει η απουσία σχεδιασμού
Η συζήτηση δεν πρέπει να οδηγηθεί σε έναν εύκολο αφορισμό κατά των λαμπτήρων LED. Η τεχνολογία LED προσφέρει σημαντική εξοικονόμηση ενέργειας, δυνατότητα αυξομείωσης της έντασης, καλύτερο έλεγχο και μικρότερες ανάγκες συντήρησης.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν η αντικατάσταση των παλαιών λαμπτήρων γίνεται χωρίς φωτοτεχνική μελέτη, με βασικό κριτήριο την τιμή της προμήθειας ή τον αριθμό των Watt. Ένα φωτιστικό μπορεί να είναι οικονομικό στην κατανάλωση και ταυτόχρονα καταστροφικό ως προς τη θάμβωση, τη διασπορά του φωτός και την ένταση.
Η αρχιτέκτων και μελετήτρια φωτισμού Χριστίνα Σκανδάλη έχει επισημάνει ότι, όταν ο φωτισμός δεν σχεδιάζεται από ειδικούς, «συνήθως καταλήγει σε υπερφωτισμό, λανθασμένη στόχευση και περιττή διάχυση». Προσθέτει μάλιστα ότι ακόμη και έργα εκσυγχρονισμού Δήμων και Περιφερειών μπορεί, λόγω έλλειψης σχεδιασμού, να ενισχύσουν το πρόβλημα αντί να το περιορίσουν.
Η θερμοκρασία χρώματος, που μετριέται σε Kelvin, είναι μόνο μία παράμετρος. Το θερμό φως είναι κατά κανόνα καταλληλότερο για οικισμούς, κατοικίες και ευαίσθητες φυσικές περιοχές, αλλά δεν αρκεί από μόνο του.
Καθοριστική σημασία έχουν επίσης:
η ένταση του φωτισμού, το ύψος του φωτιστικού, η γωνία της φωτεινής δέσμης, η ύπαρξη καλύπτρου, η απόσταση από κατοικίες και δέντρα και οι ώρες λειτουργίας.
Ένας χαμηλός, πλήρως καλυμμένος φωτισμός που κατευθύνεται στο έδαφος μπορεί να υπηρετεί την ασφάλεια χωρίς να φωτίζει τον ουρανό. Ένας ισχυρός προβολέας που εκπέμπει οριζόντια ή προς τα πάνω σπαταλά ενέργεια και ενοχλεί πολύ πέρα από το ακίνητο στο οποίο έχει τοποθετηθεί.
Το περισσότερο φως δεν σημαίνει ότι βλέπουμε καλύτερα
Ένα από τα πιο διαδεδομένα λάθη είναι η αντίληψη ότι όσο ισχυρότερος είναι ο φωτισμός τόσο μεγαλύτερη είναι και η ασφάλεια.
Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Η υπερβολική λαμπρότητα μπορεί να προκαλέσει θάμβωση και να δυσκολέψει την προσαρμογή του ματιού ανάμεσα σε φωτεινά και σκοτεινά σημεία. Όταν ένα τμήμα του δρόμου είναι υπερφωτισμένο, τα αντικείμενα που βρίσκονται λίγο έξω από τη φωτεινή ζώνη μπορεί να γίνονται δυσκολότερα αντιληπτά.
Η Διεθνής Επιτροπή Φωτισμού επισημαίνει ότι οι φωτεινές κηλίδες υψηλής έντασης δυσκολεύουν την οπτική προσαρμογή και ότι ένας καλός σχεδιασμός μπορεί να επιτύχει καλύτερη ορατότητα ακόμη και με χαμηλότερα συνολικά επίπεδα φωτισμού. Δεν ζητεί, επομένως, την κατάργηση του φωτισμού, αλλά τη χρήση του εκεί όπου χρειάζεται, στις ώρες που χρειάζεται και στην αναγκαία ένταση.
Η ασφάλεια δεν παράγεται με προβολείς στραμμένους στα μάτια του οδηγού. Παράγεται με ομοιομορφία, σωστή σήμανση, περιορισμό της θάμβωσης και μελέτη των πραγματικών αναγκών κάθε δρόμου.
Η Λέσβος
Η φωτορύπανση έχει ιδιαίτερη βαρύτητα σε ένα νησί όπως η Λέσβος.
Το νησί βρίσκεται σε σημαντικό σταυροδρόμι μεταναστευτικών διαδρομών της Ανατολικής Μεσογείου. Περίπου 320 είδη πουλιών έχουν καταγραφεί στη Λέσβο, ενώ οι υγρότοποι, οι ελαιώνες, τα πευκοδάση, οι ακτές και οι βραχονησίδες της αποτελούν κρίσιμους χώρους τροφοληψίας, ανάπαυσης και αναπαραγωγής.
Παράλληλα, μεγάλες περιοχές του νησιού εντάσσονται στο δίκτυο Natura 2000, μεταξύ αυτών η Δυτική Χερσόνησος και το Απολιθωμένο Δάσος, ο Κόλπος Καλλονής και οι παράκτιες ζώνες του.
Το τεχνητό φως τη νύχτα μπορεί να επηρεάσει τη μετακίνηση των πτηνών, τη συμπεριφορά των εντόμων και των νυχτερινών επικονιαστών, τις νυχτερίδες και άλλα είδη που βασίζονται στον φυσικό κύκλο φωτός και σκότους. Η φωτεινή άλω μπορεί, μάλιστα, να επεκτείνεται σε μεγάλη απόσταση από την αρχική πηγή και να φτάνει ακόμη και μέσα σε προστατευόμενες περιοχές.
Για τη Λέσβο αυτό δεν αποτελεί μια θεωρητική οικολογική συζήτηση. Η βιοποικιλότητα είναι μέρος της οικονομίας του νησιού. Το birdwatching, ο γεωτουρισμός, η περιήγηση στη φύση, η φωτογραφία τοπίου και οι υπαίθριες δραστηριότητες προσελκύουν επισκέπτες ακριβώς επειδή το νησί δεν έχει ακόμη μετατραπεί σε ένα ομοιόμορφα φωτισμένο τουριστικό σκηνικό.
Το φως που μπαίνει μέσα στα σπίτια
Υπάρχει και μία καθημερινή διάσταση που συχνά αγνοείται: το φως που ξεφεύγει από τον δρόμο, την αυλή ή το διπλανό ακίνητο και εισβάλλει στα υπνοδωμάτια.
Η επιστημονική τεκμηρίωση δεν δικαιολογεί υπερβολικούς ισχυρισμούς ότι κάθε λευκό φωτιστικό προκαλεί τύφλωση, καρκίνο ή νευρολογικές ασθένειες. Τέτοιες απόλυτες διατυπώσεις υπονομεύουν τη σοβαρότητα του προβλήματος.
Είναι, όμως, τεκμηριωμένο ότι η έκθεση σε φως κατά τη διάρκεια της νύχτας μπορεί να επηρεάσει τον ύπνο και τους κιρκάδιους ρυθμούς, ιδιαίτερα όταν το φως είναι έντονο, εισέρχεται στο δωμάτιο ή λειτουργεί επί πολλές ώρες. Η θάμβωση, οι έντονες εναλλαγές φωτεινότητας και οι δυναμικές φωτεινές επιγραφές μπορούν επίσης να προκαλέσουν ενόχληση και να διαταράξουν την ανάπαυση.
Με απλά λόγια, κανένας δημόσιος ή ιδιωτικός φωτισμός δεν πρέπει να υποχρεώνει έναν κάτοικο να κοιμάται πίσω από κλειστά παντζούρια και κουρτίνες συσκότισης.
Υπάρχει θεσμικό πλαίσιο, αλλά χρειάζεται τοπική πολιτική
Η Ελλάδα διαθέτει από το 2024 νέο Κανονισμό Μελετών Φωτισμού Υπαίθριων Οδικών Έργων και Σηράγγων, με υποχρεωτική εφαρμογή στα δημόσια έργα και στις δημόσιες μελέτες. Η ύπαρξή του σημαίνει ότι ο φωτισμός των δρόμων δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίζεται ως μία απλή αγορά φωτιστικών σωμάτων.
Ωστόσο, οι δημόσιοι δρόμοι είναι μόνο ένα μέρος του προβλήματος. Υπάρχουν ακόμη ξενοδοχεία, κατοικίες, επιχειρήσεις, πισίνες, αυλές, χώροι στάθμευσης, φωτεινές επιγραφές και εγκαταστάσεις ανάδειξης κτιρίων ή τοπίων.
Άλλες ευρωπαϊκές χώρες έχουν προχωρήσει σε πιο συγκεκριμένους περιορισμούς. Η Γαλλία, για παράδειγμα, έχει θεσπίσει όριο 3.000 Kelvin για τον εξωτερικό φωτισμό χώρων στάθμευσης και προβλέπει μέτρα ώστε το φως να μη διοχετεύεται προς τον ουρανό.
Η κατεύθυνση είναι σαφής: η ενεργειακή αναβάθμιση δεν αρκεί. Χρειάζονται όρια, ωράρια, έλεγχος της φωτεινής δέσμης και προστασία των ευαίσθητων περιοχών.
Δήμοι και η Περιφέρεια
Ο Δήμος Μυτιλήνης, ο Δήμος Δυτικής Λέσβου και η Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου δεν χρειάζεται να περιμένουν μια νέα εθνική νομοθεσία για να αρχίσουν να ενεργούν.
Το πρώτο βήμα πρέπει να είναι η εκπόνηση ενός ενιαίου σχεδίου νυχτερινού φωτισμού για ολόκληρη τη Λέσβο. Όχι μιας ακόμη μελέτης που θα μείνει σε κάποιο συρτάρι, αλλά ενός πρακτικού εργαλείου που θα προσδιορίζει πού χρειάζεται φωτισμός, σε ποια ένταση και ποιες περιοχές πρέπει να παραμένουν σκοτεινότερες.
Πρέπει να καταγραφούν τα φωτιστικά του δημόσιου και επαρχιακού οδικού δικτύου, η ισχύς τους, η θερμοκρασία χρώματος, η κατεύθυνση της δέσμης και οι ώρες λειτουργίας τους.
Ιδιαίτερη προστασία χρειάζονται οι περιοχές Natura, οι υγρότοποι, οι ακτές, τα δάση, οι αγροτικές ζώνες, οι παραδοσιακοί οικισμοί και οι περιοχές γύρω από τόπους αναπαραγωγής ή διέλευσης άγριας ζωής.
Κάθε μεγάλη αντικατάσταση φωτιστικών πρέπει να προηγείται από πιλοτική εγκατάσταση και νυχτερινό έλεγχο επί τόπου. Ένα φωτιστικό που φαίνεται κατάλληλο σε έναν κατάλογο ή σε ένα γραφείο μπορεί να λειτουργεί εντελώς διαφορετικά σε έναν στενό δρόμο, πάνω σε μία πλαγιά ή δίπλα σε κατοικίες.
Παράλληλα, μπορούν να εφαρμοστούν συστήματα μείωσης της έντασης μετά τα μεσάνυχτα, αισθητήρες κίνησης σε δρόμους περιορισμένης κυκλοφορίας και πλήρης διακοπή φωτισμών καθαρά διακοσμητικού χαρακτήρα μετά από συγκεκριμένη ώρα.
Η Διεθνής Επιτροπή Φωτισμού τονίζει ότι η αντιμετώπιση του προβλήματος απαιτεί τη συμμετοχή όλων: κατοικιών, επιχειρήσεων και τοπικών αρχών.
Μεγάλη ευθύνη και για ξενοδόχους και ιδιοκτήτες κατοικιών
Η Λέσβος δεν πρόκειται να προστατεύσει τη νύχτα της μόνο αλλάζοντας τις λάμπες των δρόμων.
Οι ξενοδοχειακές μονάδες, τα ενοικιαζόμενα καταλύματα, οι τουριστικές κατοικίες, τα εξοχικά και τα καταστήματα έχουν εξίσου σημαντικό ρόλο.
Ένας χώρος φιλοξενίας μπορεί να είναι ασφαλής και καλαίσθητος χωρίς να φωτίζει ολόκληρη την πλαγιά. Οι είσοδοι και οι διαδρομές μπορούν να φωτίζονται με χαμηλά, πλήρως καλυμμένα φωτιστικά. Οι χώροι στάθμευσης δεν χρειάζεται να λειτουργούν όλη τη νύχτα με τη μέγιστη ένταση. Οι πισίνες, οι αυλές και οι κήποι μπορούν να σβήνουν όταν δεν χρησιμοποιούνται.
Οι προβολείς που στρέφονται προς τον ουρανό ή χρησιμοποιούνται για να φωτίσουν δέντρα, βράχια και ολόκληρες προσόψεις απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή. Η ανάδειξη ενός κτιρίου δεν σημαίνει ότι πρέπει να φωτίζεται κάθε τετραγωνικό εκατοστό του. Η καλή αρχιτεκτονική φωτίζει επιλεκτικά και αφήνει χώρο στη σκιά.
Οι βασικές διεθνείς αρχές υπεύθυνου εξωτερικού φωτισμού είναι απλές: κάθε φως να έχει σαφή σκοπό, να κατευθύνεται μόνο εκεί όπου χρειάζεται, να μην είναι ισχυρότερο από το αναγκαίο, να ελέγχεται με χρονοδιακόπτες ή αισθητήρες και να έχει θερμότερο χρώμα όπου αυτό είναι δυνατό.
Η σκοτεινή νύχτα μπορεί να αποτελέσει τουριστικό κεφάλαιο
Η Λέσβος συχνά αναζητά τρόπους να διαφοροποιηθεί τουριστικά από τα νησιά του μαζικού και υπερεντατικού τουρισμού. Η προστασία του νυχτερινού τοπίου μπορεί να αποτελέσει μέρος αυτής της στρατηγικής.
Ο αστροτουρισμός, οι νυχτερινές περιηγήσεις, η παρατήρηση του ουρανού, η φωτογραφία και οι δράσεις περιβαλλοντικής εκπαίδευσης αναπτύσσονται διεθνώς. Ένα ξενοδοχείο που προσφέρει πραγματική επαφή με τη φύση δεν μπορεί να διαφημίζει τη γαλήνη του τοπίου και ταυτόχρονα να φωτίζει τη γύρω περιοχή σαν γήπεδο.
Οι Δήμοι και οι τουριστικοί φορείς θα μπορούσαν να δημιουργήσουν ένα τοπικό σήμα υπεύθυνου φωτισμού για καταλύματα και επιχειρήσεις. Θα ήταν μια ουσιαστική πράσινη πιστοποίηση, με χαμηλό κόστος εφαρμογής και άμεσο όφελος στην κατανάλωση ενέργειας και στην ποιότητα του προσφερόμενου προϊόντος.
Η συζήτηση για τη φωτορύπανση δεν είναι μάχη ανάμεσα στο φως και στο σκοτάδι. Είναι συζήτηση για το καλό και το κακό φως.Οι επικίνδυνες διασταυρώσεις πρέπει να φωτίζονται. Οι πεζοί πρέπει να κινούνται με ασφάλεια. Οι πλατείες πρέπει να παραμένουν ζωντανές. Τα ιστορικά κτίρια μπορούν να αναδεικνύονται. Αλλά ο φωτισμός χρειάζεται γνώση, μέτρο και σεβασμό στον τόπο. Η πρόοδος δεν μετριέται από το πόσο μακριά φαίνεται ένα φωτιστικό. Μετριέται από το αν υπηρετεί τον άνθρωπο χωρίς να καταστρέφει όσα βρίσκονται γύρω του. Η Λέσβος διαθέτει ακόμη σκοτεινές ακτές, αθόρυβα βουνά και ουρανούς γεμάτους αστέρια. Δεν είναι ένα κενό που πρέπει να γεμίσει με λαμπτήρες. Είναι περιουσία φυσική, αρχιτεκτονική και πολιτιστική. Γιατί ένας τόπος δεν χάνει τη φυσιογνωμία του μόνο όταν γκρεμίζονται τα κτίριά του. Τη χάνει και όταν φωτίζεται τόσο άσχημα, ώστε τη νύχτα να μην αναγνωρίζεται.
